Civana Keran

Civana Keran

 

“Rojekê ez li ber dîwarekî rûnishtibûm, pîremêrekî Kurd hat li ba min rûnisht û
ev çîrok ji min re got..”

Kerekî gewr û pîr li ba kesheyekî filan hebû. Rojekê kerê wî di pashiya axurê de
seriyê xwe rakir û zirriya, zirrîneke ku çi caran berê wilo nezirriye, zirrîneke
bi sohtin, ku dilê xwediyê kerî pê çelqiya, xwîna wî di tamarên leshê wî re
beziya, dêmê wî sor bû û hizrêd xwe li ber pixêreka agirê kirin, dawî gote jina
xwe ya ku bi hewl:

-Diya zarowan! Ev zirrîna kerê me ne mîna hercare.

-Çima?

-Ez
dibêm, qey mirove, ne kere..

-Ev
çi gotine? Ger yek bibihîse, wê bi te bikene, wê henekên xwe bi te bike. Çawa
ker mirove?

-Bi
Isa sûnd dixum, ku ev zirrîna, nola shîn û giriyê ber seriyê kushtiyane, an jî
mîna nalîna jineka, ku li dûrwelatê xwe mêr kiriye.

-De
bese lo ! Tu nizanî çi dibêjî !

-Ez
diçim binêrim, ka çi bi seriyê kerê min hatiye.

Jina
wî bawer nekir, ku kesheyê rast here, lê gava dît, ku ew rabû û ber bi deriyê
malê ve çû, gotê:

-”Kerê te pîr bûye û welatê xwe bîr tîne..Here zikê wî tijî cihe bike, wê ji bîr
bike.” û di ber xwe de keniya.

Keshe bi derve de çû. Zivistan har bû, shev tarî û sar bû, ji dûr ve xumxuma
ewiran dihat û carcaran birûskê lêdida..Keshe deriyê axurê vekir, fîsik vêxist û
ber bi kerê xwe ve çû, kerê ku bi ya dilê xwe ve mijûl bûbû, di xwe de got:

-Gelo! Ka dîsa çi kar û bar va sheva tarî de hene, ev keshe hatiye ba min, ma
kul û janên min ne besin?

Keshe hêdîka ber bi wî ve çû, fîsik nêza seriyê kerî kir, li ser dîwarê axurê
siyêd wan herdukan mezin bûn..Keshe çi bibîne?! Çavêd kerî tijî hêstir bûne.

Raste ku qotika “xudde” hêstiran li ba keran ji ya mirovan mezintire û li ber
shewq û ronahiyê bêtir hêstir ji çavên keran dirijin, lê ne shewqa fîsikê pir bû
û ne jî kesekî li kerî dabû, ku bigrî û hêstir ji çavên wî derên.

Keshe xemgîn bû, dest avêt xaça “selîb” darî ya, ku li ser sîngê wî bû, li siya
xwe û ya kerî nirî û got:

-Xwedêyo! Çima ev sewala digrî û xwe disojîne?!

Bi
fermana Xwedê kerê deng kir, got:

-Kesheyê bi rêz ! Ez welatê xwe dibîrînim.

Dilê
keshe ji tirsa lêda, tewata wî nema, kabêd wî sist bûn û gumanêd wî mezin bûn,
dawî xwe girt û ji kerê xwe pirs kir:

-Tu
welatê xwe bîrtînî?

-Erê!..Ez gellek hez welatê xwe dikim.

-Tu
ji bîra welatê xwe digrî, kero?!

-Ma
hûn mirov jî bo welatê xwe nagirîn?

-Erê
raste, lê ne te berî niha bi bîst salan welatê xwe bi xwe berda û tu hatî ba
min?

-Bîst sal?! Nayê bîra min..Erê, min welatê xwe hîsht, ku ez li dinyayê bigerim,
çavêd xwe ruhnî bikim, ku ez li dawiyê vegerim û welatê xwe xweshtir bikim û ber
bi pêsh ve bixînim.

Keshe kêfxwesh bû, ku ew têdigihîne axaftinên kerê xwe û ker jî têdigihîne
gotinên wî.

Keshe pirsiya:

-Te
li welatê xwe çi dikir, kero? Ez dibêjim “Kero!”, ji ber ku tu kerî, ne wilo ye?

-Çima bixeyidim? Gava ez ne ker bama, te nedigot min “Kero!"..Min li welatê xwe
serkerî dikir, lê li vir jî tu dibînî!..Ez bûme kerê te.

Keshe gotê:

-Li
ba me mirovan, gava em bîra welatê xwe dikin, em diçin welatê xwe û gava hinde
zordar dest davêjin ser welatê me, em xebat û bizava xwe dikin, ku ji koletia
wan derbikevin. Hinde mirov jî hene radihêjin deban û çekan, rext û tivingan û
li dij wan zordaran derdikevin..Ma yê we keran çawa ye? Hûn
çi dikin, gava kesek welatê we ji dest we distîne?

Kerê keshe carekê xwe hejand û got:

-Em ker?!..Ez dibêjim te, lê ji kerema xwe hinek cihe têxîne afirê min, ku ez
bixum..Ew kaya, ku te dayî min kêm bû, têra min nekir û ji bîra neke, ku tu
cilkekê bavêjî ser pishta min, ji ber ku sare û axura min bi lême.

Keshe bi lez afirê kerî ji cihe û kayê dagirt û kurtanekî kulavî avête ser kerî,
bi hêviya ku li ser rewsha keran bêtir agahdar bibe.

Kerê wî kêfxwesh bû û guhên xwe carekê leqandin, dawî got:

-Li
ba me keran ne wilo ya..Em bi piraniya xwe tenê dizirin. Li welatê me jî niha
gur zordariyê dikin. Em jî bi Demokratiyê bawer dikin û jê re dixebitin. Ker dij
xudiyên xwe ranabin û di polîtîka me de tiving nînin û gotinên nola:
“Hilgavtin”, “Serhildan”, “shorish”, “Berxwedan” û “Rizgarkirin” di çandeya me
de tunene.  Lewra em ker, her bi kêf dijîn û kes ji me naye kushtin. Çi li vir û
çi li welatê me ! Raste em bi roj û shev kar û xebatê dikin, lê tu dizanî; bê
kar zikê mirovan jî tijî nan nabe. Lê çi caran em seriyên xwe li xudanên xwe
hilnadin û dij wan shorishê nakin.

Keshe bi bîr û baweriyên kerê xwe kêfxwesh bû, êdî ji wî re cihe xir kir “pir
kir” û cilka ser milên wî sitûr û qaling kir, dawî got:

-Bashe kero! Ez dikarim çi bo te bikim?

-Ez
divêm dost û hevalên xwe top bikim ser hev , bi hev re li ser welat û jîna xwe
em bipeyivin, lê axura min piçûke û kerên mîna min pirin, xwarina min jî têra
wan nake.

Keshe gotê:

-Têgihîshtim..Lê tenê daxwazeka min heye..Divê hûn tev dij va ramyariya
xûnrijandinê derbikevin, çiye lo ev hinde kes hene dixwazin guran bi zor û
kushtinê qorî bikin!..Tu dizanî, ku kushtin ne tishtekî bashe..? xûnrêtin dij
mirovatiyê ye. Raste, ku gur hêrish ser welatan dikin û her gav dev bi xûnin, lê
divê mirov û kerên mirovan seriyên xwe piçekî ji wan re biçemînin û hinde mafên
xwe yên çandeyî bixwazin, ji ber ku gur nikarin mejiyên xwe biguhêrin, divê hûn
nerm bin..Ne wilo ye?!

Kerê
lê vegerand:

-Erê
keshe ! Em ji berê da dij vê ramyariyê ne..Wek te gotî, em dikin.

Keshe û kerê xwe yê pîr ve soz kirin, ku keshe alîkariya kerî bo dîtina cih, bo
amadekirina xwarinê û bo avdayînê bike û ker jî tev li hevalên xwe civaneka dij
ramyariya shorishê çê bikin û têde li ser welatê xwe û li ser jîna xwe
bipeyivin.

Di
hefteyekê de, kerê pîr mîna shêrekî terlan “ciwan” bi hêz bû, bang li gellek
komikên keran kir, ku li hev bicivin û hev û din bibînin û ji bo civana keran di
nav mirovan de jî bangeshiyê “propaganda” belav kir, tew nizanî shepkînî
“rehtbûn” çiye.

Keshe jî ji dilshahiya xwe nema diçû kenîsê, nimêj û xwedaperestî “îbadet” di
wan rojan de tew ji bîr kir û ji ber ku keshe têdigihîsht; ker çi dibêje, ew jî
amade bû, ku gotineka xwe li civana keran bike. Ji wî re ne giring bû, ku
bizane, ker têdigihînin gotinên wî an ew têdigihîne gotinên keran, giringtirîn
ew bû, ku wan dikarîn bi rengekî bîrdozî “fikrî” an jî bi shêweyekî ker-mirovî
bi hev re biaxivin.

Roja
yekemîn ji civana keran, keshe dest bi axaftinê kir, civan pîroz kir û got:

-Hemû davdiliyên “hezret” hêja! Sipasiya mezin bo Xwedayê, ku hêshtiye em
têbigihînin gotinên hev û din û sipasiyeke dî bo kerê min î pîr, ku rewsha keran
li vî welatî bo min diyar kir. Rewsha we dilê min wale kir “xemgîn kir” û
zîkîyeka ‘hikarî” peht li hemana “nefs” min kir. Ez û piraniya kesheyên vî
welatî nimêjê dikin, ku hûn ji zordariyê aza bibin û jîneke bê asteng di nav me
da biqedînin. Eger hinde kêmaniyên nedivî “neqenc” ji aliyê welatiyên min ve bi
mafê we tên kirin, bila sîngên we jî ji wan re vekirî û fireh bin, ta em, çi
mirov û çi ker, mîna dost û hevseran bi hev re bijîn.

Gotina keshe posîdeyeke “hikarî” bê pêreve “Mîsal” li keran kir, êdî tevan
zirrîn û bi nalên xwe zevîn çeqandin, shadmanî û sipasî bo keshe nîshan dan.

Di
civanê de, curecure axaftin, lêkolîn, tênêrîn û pêketinên bi wirc “lisht,
menfee’t” li ser civata keran, abore, çand û rêzaniya wan cî girtin.

Di
wê demê de ji ashxana “xwaringeh” germ bihna xwarinê dihat..

Kerê keshe rabû ser xwe û got:

-Davdiliyên hêja! Vane bîst salin, ez bo mafê keran dixebitim, lê mixabin! Ev
xebata li gellek komikên mirovan mîna xebateka bê hode hatiye nasîn. Niha jî ez
xwe bi çanda keran mijûl dikim. Hêviya min ewe, ku hûn di van du-sê rojan de rê
bidin min, ku ez bi kar û barê civanê rabim. Vane bo we afirên xwarinê, ashxane
her vekiriye, ewê ku bêhtir bixu, divê temet “hinek” cûz “pare” bide, vane ciyên
razan û tirkirinê û eveye eywana zirrînê. Kesheyê destbol jî alîkariya dengkut
“bêdeng” bo me dayî û ji me tê, ku em mafê wî bi zirrînê bidinê.

Li dû axaftina wî kerî, kerekî teralntir “ciwantir” û bi berçavk rabû ser xwe û
destpê kir, Xwedê nebihîse…! Wî gotinên gelek dijûn “pîs” dij bi ramyariya
shoreshgeriyê sapirandin. Mebesta wî ji gotina bê xoyê ew bû, ku xwe bi keshe
bide hezkirin û ciyê kerê pîr li ba wî bigire, hema bi çi be, bila be.

Ew li ser polîtîka keran axivî û reve kir “tefsîr”, ku herkî ker nerm bin, wê
bêhtir servehesiya bin, gava yekî bar li ser pishtê be û bizavê biket, wî barî
bêxîne, wê lê bidin, heya pishta wî kul dikin û ta wî dîn dikin. Divê ker
bizanin çawa cî dikin xwe “cî ji xwe re distînin”, li her welatekî divê bibin
hevalê komikeka mirovên dilnazik û berîk tijî, ji wan re seriyên xwe bihejînin û
biçemînin, ku dilên wan mirovan bi kerên ku ji welatê xwe revend bûne, bite
sotin û zordarî li ser wan kêm bibe.

Kerê bi berçavk têra çû, her dîwarekî da qulpekî xwe vêxist, ji wir ta welatê ku
jê hatiye. Gava li ser welêt diaxivî, digot:”-Gava Demoqrasî û Sosyalîzm pêk
bên, wê mafê her yekî bite dayîn û çi caran serhildan ji me re nepêwîste, tenê
yekbûna me keran di bin ala Sosyal-Demokratîzmê de..Ewê ku seriyê xwe dij
dijminên welatê xwe hildide, dijminê me ye..” Ne kerê pîr ji wî hez dikir û ne
jî wî ji kerê pîr hez dikir, lê ji bo xatirê keshe her hevalêd hevdu bûn.

Hinde kerin din derketin ser shanowa zirrînê, yekî dî yê bi berçavk hebû, bi
navê qelfekî kerên jêhatî axivî, zimanê wî dikir pitpit û litlit û lêvêd wî
dikirin pirpir. Wî tew nizanî çi digot û nediyar bû, ka rista wî di wa civanê de
çiye.
Gotinên ewên din ducarkî dikirin û seriyên hemû
kesan bi zirrîna xwe gêj dikir. Carcarn jî qerewata xwe rast dikir û berçavka
xwe paqij dikir, lê çi kesî guh nedida wî ji ber ku çavêd keran li xewana
“sufre” tijî xwarin û bostanî “salate” bû..

Ji
aliyekî dî ve, kes ji wî bawer nedikir, ji ber ku li welatê wî, qelfeyê wî berê
xwe pêshengê shorisha dij bi guran didît û niha jî xwe melisandiye û tenê bi
zirrîna axuran dema xwe derbas dike.

Kerekî dî hebû, porê wî mîna yê mankeran dirêjkirî bû, zirrîna wî piçekî ji
zirrînên din cuda bû, wî digot:‘Emin kerekî nishtimanîm, emin li zangoyeke
kerlocî didem be fêrkirdin..Emin û emin…” Te digot; qey wê bi zanînê bipeqe,
lê mixabin! Wî jî tishtekî hêja di mafê kerîtiyê de negot, tevan ji zirrîna wî
shepkîn bûn. Keran teva welatê xwe bîr anîn, hinda jî bi helbest û hozanan
daxwaza welatekî azad kirin.. Lê mixabin! Çi demê welat bi hêstiran, bi
sersemiya “serxweshî” dilan û bi zirrîna eywan û axuran tên rizgarkirin?!.. Berî
kutabûna civanê, keshe û kerê pîr careka dî axivîn û zirrîna wan rojan pîvan û
bihayî jê re dan, bi reqpeqan, bi çeqana nalan civan giha dawiyê.

Li
derve, hemû gelê wa derdorê ji ber ku pambû kiribûn guhên xwe, tishtek ji
zirrîna wan keran nebihîstin û gava mirovek ji wan bipirse; gelo! We civana
keran çawa dît, wê bibên:

-”
Ma çi demê keran kanî bûn zordarî ji ser milên xwe rakirana? Daxwaza kerê,
ciheyê têrê..Ker wê bimîne ker, heya heyv dibe xençer..” ….û azadbît
Kurdistan….

————————————————–

(*) Bi rastî ez bo belavkirina vê çêrokê her poshmanim..Di rojnameya “Berxwedan”
de sala 1988′ê hatiye belavkirin.

Rûreshiya apê E’zîz

Rûreshiya apê E’zîz

Cankurd

1987

Apê E’zîz mirovekî ber bi pîrbûnê ve diçe, porsipî û çavbeloqî
ye, lê piçekî qelew û zikwerimî ye. Baweriya apê E’zîz bi serketina bindestên
cîhanê heye, lê çi demê wê bi serkevin, ew jî mîna me nizane. Roj derbas dibin,
shev diborin û mirov dibîne, ku Apê Ezîz her li hêviya shorisheka mezine, ku
gundiyên bê ax, karker, birçî û bêmal, bi hev re dakevin bajaran, karxanan
bistînin, rêyên hesinî dashkînin, dîwanxaneyan bi dest xwe ve bînin, bazaran
talan bikin û zikên zarokên xwe yên birçî carekê tijî shîr, gosht û shîre
“shîrone” bikin. Meraqa Apê E’zîz kevnare, di dilê wî de bûye doz û armanceka
jînê û gellek caran di ber çavên wî re alên sor bala difirîn û ciyên xwe li ser
qonaxên mîrî yên bilind digirtin û li ber bayî dipirpirîn..Lê gava mirov ji Apê
E’zîz dipirse, gelo! Wê çi demê shorish destpê bike, seriyê xwe dixe nava herdu
lepên xwe yên mezin, ji herdu aliyan ve diguvishe û dibêje:

- “Hîn zû ye…” û ji ciyê xwe radibe, bi dereka dî ve diçe,
nizane ku ve, lê namîne, ku bi wî re bêtir bite peyivîn.

Rojekê min ew di mal de girt, karekî wî jî bi min hebû, loma
nikanî xwe ji nav davên min derxista, xwe bo pirsa min amade kir, gava ez jê
pirsîm:

-Çima zû ye, Apê E’zîz?

Bihnek li cigara xwe xist û got:

-Roja serhildanê nehatiye, dijminê koledar û mêtinger xurte..Niha
xebata xwe ya îdeolocî bikin, belavokan derxînin, rojnameyên rûpelmezin ên bi
sernivîsên sor li nava gundî û karkeran belav bikin, li ser lishtên wan
binivîsin, ta ewan hishyar bibin û bizanin, çi ji wan re bashtire.

Apê E’zîz berê
ne wilo bû, ez wî ji zarotiya xwe ve nas dikim, xwesh tê bîra min, ku ew berî
niha bi sî salî, tivingeka polonî ya li milê wî bû, rexta fîshekan li newqê bû,
ketibû serê dîlanê, kilameka ewîlan digot:      Ez merîkî shoîme, begciyê tirî
h’umsî me

Dijminê van
axa me, rêberê karkira me..

…û gava kilama wî radibû, bi xortan re devê tivinga xwe berjor
dikir û diteqand..wê demê bihna shorishgeriyê ji wî dihat.

Wê çaxê apê E’zîz endamê “Berxwedana gelêrî” bû, ewa ku sermîriya
Sûrî avakiribû, bi mebesta ku li hember hêrishên leshkeriya tirkî raweste, ji
ber ku tirkan ta yekbûna Sûriyê bi Misirê re, hergav gef û gur didan Sûriyê.

Rojekê Apê E’zîz hatibû mala me, ku bavê min ji wî re tivinga wî
ji hev bishelîne û paqij bike, ji ber ku bavê min di ciwaniya xwe de li ba
Ingilîzan serbaz bû û li Misirê di cenga dij Hitler de demekê berxwedan nîshan
dabû, û bi ser de jî bi Ingilîzan re li petrolê çend salan geriya bû, çavên wî
vekirî bûn û bi tiving û debançeyan “deban:sîlah” xwesh dizanî. Bavê min guh
nedida karê ramyarî, lê tivingan bala wî pir kishandibûn ser xwe. Apê E’zîz ji
bavê min pirsî:

-Mehmed ! Çima te tivinga “Berxwedana gelêrî” hilgirtî?

Bavê min got:

- Ez ditirsim, ku Tirk dar û rezên me zep bikin, bi ser de jî ez
gelekî ji leshkeriyê, ji tivingê û cengaweriyê hez dikim.

-Ji van pê ve?

-wek çi ?

Apê E’zîz dizanî, ku bavê min dûrî siyasetê ye, loma wî dixwast;
bavê min bike hevalê xwe, xwe ber bi wî ve da û gotê:

- Ez..Ez mêrîkî shoîme, ez komonîstim. Beg û axan me ji xwe re
kirine kole û rêncber..

Bavê min hêsht ew gotina xwe bibe serî, pisht re got:

- Ez dizanim.

-Gava Tirk hêrish bikin, wê tiving û debanan bidin axan, wê me
bidin bin zordariyeka mezin.

Bavê min î bi tewat got:

-Ez vê nizanim.

Apê E’zîz bi paçekî zêtkirî tivinga xwe dibrîsand. Bi nermî gote
bavê min:

-Mehmed! Em dixwazin tu bibî hevalê me, tu jî bibî komonîst. Ez
dizanim, ku tu ji mêrxasî û lehengiyê hez dikî. Emê te bishînin Tirkiyê û emê te
di sînorê re derbas bikin.

-Bo çi?

-Divê yek here, nava Kurdan, li wir gotin û axaftinên dij
leshkeriya tirk belav bike.

Bavê min keniya û ji wî pirsî:

-Ma çima ên wek we li wir tunene?

-Hene, hema jarin û bîr û baweriya wan bi sher û cengê li hember dewleta tirk
nîne.

-Çima?

-Ez rewsha Tirkiyê bash nizanim û hevalên me jî pir li ser napeyivin. Lê ez
dibînim, em Kurd xwe bi xwe, divê tishtekî bikin. Em Kurdan hishyar bikin û
dakevin cengê dij bi Tirkiyê û leshkerên welatên koledar û kapîtalîst.

Bavê min keniya, çi pirs an bersiv din lêv nekirin, tivinga wî careka dî bi hev
xist, du caran bi wê lîst, pisht re du fishek xistin bardanka wê, da ber rûyê
xwe û di pencerê re nîshan serteshiyekî kir, yê li hember gund bû, û teqand,
dengekî pir bi hêz jê hat, li nêzîka serteshiyê kulxan ji erdê rabû, gote min:

-Were.

Ez
ber bi wî ve çûm, tiving da dest min û bi min re nîshan serrast kir û bi çavê
xwe ez fermûyî kirim, ku debanê arkim, min tiliya xwe da ser teltîkê wê û
guvasht, zumpinî bi ber guhê min ket, devê tivingê berjor bû û xushirtiya
fishekê bi ber newalê ket. Bavê min keniya û got:

-Kuro! Tu fêr nabî..

Wê
demê min zanî bû, ku bavê min ji gotinên Apê E’zîz re ne valaye û her meraqa wî
tiving bû.

Apê E’zîz mal bi mal digeriya, li her derekê çêra kurdên bakurê Kurdistanê
dikir, digot:

-Çima evan razane, temirîne, mirîne?!.

Dem hat guhartin, çavên me li Kurdayetiyê vebûn, me belavokên kurdî û ên bi
E’rebî yên li ser Kurdan bo Apê E’zîz dibirin, seriyê xwe dihejand, dileqand û
digot:

-Ev çi Kurmanciye?

-Çima?

Apê E’zîz henekên xwe bi me dikirin, digot:

-Partiya me ya komonîst bo hemû gelan dixebite, ma ev çi Kurde, çi E’rebe? Ma em
tev ne birane?

Apê E’zîz ê ku berê dixwast Kurd bi xwe ji xwe re tishtekî bikin, êdî ji zimanê
Kurdî jî dilteng dibû, hinde caran jî digote me:

-Hûn
kevinperestin, dijî Lîlînin “Lenîn” û her kesê îro bo Kurdistaneka serbixwe
bixebite e’hmeqe “bêvace” û dijminê karkerane.

Roja shikestina
tevgera kurdî li bashûrê Kurdistanê, Apê E’zîz dengê teypê bilind kiribû, ew
kuve diçû teyp dihanî ser axiftineka Radioyê Moskova: “Revoyên cudakerên Kurd di
sînora Iranê re ji ber leshkerê Iraqê direvin.” Di ber me re derbas dibû,
dikenî, kêfxwesh dibû, te digot; qey ew ne Kurde û çi xema wî nîne, ku gelê me
tev bite kushtin û wenda kirin.

Rojekê em çûne mala wî, ku li ser Kurdayetiyê û koçbera nûjen ya pishtî têkçûna
shorisha Kurdistana bashûr bipeyivn, ew zor kêfxwesh bû, dilê wî di dinyayê
hilnehat, ji me re doshek û balîf danîn, hejîr û tirî anîn, pisht re çayê jî anî
û li hember me mîna axayekî rûnisht. Min got:

-Tevgera Kurdî di va dema dawiyê de ketibû shashiyên mezin.

Devê wî ji hev bû, piraniya didanên wî xweya bûn, weke roviyekî li me temasha
kir û got:

-Min negot?!..

Ew
bi hatina me sha bûbû, nizanî bû me çawa bêtir li ba xwe bihêle. Hevalekî me got

-Em dixwazin tevgera xwe serrast bikin, rêyeke çep ji gelê xwe re diyar bikin..

Dêmê Apê E’zîz qermiçî, çavên xwe ji me guhartin û êdî nedixwast bi me re bêtir
bipeyive. Li ber rabûna me got:

-
Ma çima hûn partiya me bash nabînin, ku hûn dev ji tevgera xwe ya genî bernadin?

Hevalekî xûngerm li wî vegerand:

-Dema hûn baweriya xwe bi tivingê û bi mafê gelê Kurd bînin, emê bibin hevalên
we.

Dilsariya ku di navbera me de kêmtir bû, lê Apê E’zîz ya dilê xwe  bo me
nedigot, xwe ji me diparast û hinde caran, gava min pirs jê dikir:

-Wê rewsha gelê Kurd çawa bibe?

Bersiva min bi dirêjî dida, ji wan bersivan tê bîra min, ku wî serketina gelê me
bi hilgavtin û shorisheka bakurê Kurdistanê ve girê dida.

Sal çûn û qederê em ji hev bi dûr xistin, êdî min nizanî bû çi bi seriyê Apê
E’zîz hat û wî nizanî ez ku ve çûm. Rojekê ez li ber ava (Rhein), li ser
kevirekî rûnishtî bûm, bi dest min de rojnameya (Berxwedan) hebû, min çavên xwe
di axavên hêrishên HRK de digerandin, dixwast zanîba çi bûyer taze li bakurê
Kurdistanê pêk hatine û çawa shorisha ku em gish li hêviyê bi salan mane
destpêkirî, ha min dît, pêjna Apê E’zîz di pêsh min re derbas bû. Ew gelek
hatibû guhartin, lê dîsa jî min ew nas kir û hemû gotinên wî ji zarotiya min de
bo min gotine, di mejiyê min re beziyan û li hev civiyan. Ez ji cî hilgavtim,
min dengek lê kir, ew di cî de li min zîvirî, min delîve nedayê, hema min ew
hembêz kir, ez çûme rûyên wî û bi dîtina mirovekî welatê xwe sha bûm. Pishtre em
li çayxanekê rûnishtin, me pir pirs û gazinc kirin, em demekê bi axiftinên xweyî
mijûl bûn, lê çavên wî her li rojnameyê bûn, rojnameya ku sernivîsa wê bi rengê
sor..Dawiyê ji min pirs kir; ka ew Çi rojnameye, kî derdixe û çi têde heye. Min
bersivên wî danê, dawiyê min pirs kir:

-Tu shorisha bakurê Kurdistanê çawa dibînî, Apê E’zîz?

Weke berê keniya û got:

- Kuro! Hûn pir nezanin. Evên ku dest bi sher kirine ( û wî ji
bîr kir ku sherê Tirkê fashist dij bi gelê me her hebû) mirovin ne rastiyarin,
nizanin ku bi seriyê xwe yê nijadperest dinya hemî dibin ber deriyê cengeka
atomî, ku ne mirovatiyê û ne jî shînahiyê dihêle.. Evan dixwazin agirekî mezin
dadin, ku welatên Emerîka yên Yekbûyî û ( bi dizî got) hevalbendên me Sovyêt
berdine hev û din, bo xewneke netewî ya piçûk. Gelo! Em naxwazin îro Tirkiye li
xwe rakin..Kuro! Hîn zûye..

Demeka dirêj ji min re li ser dijwariya cenga atomî ya ku “
çirîska agirê wê li Kurdistanê vêketî” axivî û kir, ku hema-hema wê leshkerên
C.C.C.P. û ên U.S.A. li ser axa Kurdistanê bigihînin hev û din û dawiya dinyaya
me bînin. Em bi dilsariyekê ji hev cuda bûn û nema ji wê rojê ve em diçin ba
hevdu.

Iro, pishtî sê sal di ser wê bûyerê re derbas bûn, min ji xwe re
di binê çiyayekî de, di shikeftekê de ciyekî bo xwe û bo defter û nivîna xwe
amade kiriye, ji tirsa teqîna cenga atomî newêrim herim çi deran, Lê heya niha,
cenga atomî – bi hemda Xwedê – destpê nekiriye û wa çirîska ku li bakurê
Kurdistanê leshkerên Rojhilat û yên Rojava nexistine qirkên hevdu.. Ez nizanim,
dibe zû be..Hîn zû be û hîn ewan ji hev nexeyidîne, de bila em hishyar bin,
dengê xwe nekin, ta dinyaya me bi xêr bijît..

Ev rûreshiya Apê E’zîz hem henek û hem giriyê min tîne, bo min
heneke, ku Apê E’zîz her rojekê me bi gotineke dij serhildana Kurdan dixapîne û
giriyê min tê, ji ber ku di rûreshiya van salên dirêj de, bi hezaran belengaz û
rêncber bi Apê E’zîz tên xapandin..

-Gelo! Me niha ew
çi dibêje?!..
Ez nizanim.

 

Li Konfirenseke hevpar a berpirsên partiyê û serekhêzên pêşmergan

 

 

 

 

 

[Li Konfirenseke hevpar a berpirsên partiyê û serekhêzên pêşmergan ]
15.04.1967

 

Wergerandina ji Erebî bo Kurdiya bakur: Cankurd

 

Jêder:
Hebîb Muhemmed Kerîm – Li ser kelepora nishtimanî ya Barzaniyê nemir-
Çapxaneya Xebat-1991

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ji dîrokê ra

Cankurd

 

2007

 

 

 

 

Sergotina wergêr

 

Hîç ne asan e, ku mera wergerandinee sedased ji Erebî bo Kurdî bike, lê dîsa
jî min bizava xwe kir, ku ez van axiftina giranbiha bo xûshk û birayên, ku bi
Erebî nizanin, werbigerînim bo Kurmanciya bakur, da ewan jî di vê meha, ku tê
da sedsaliya ji dayik bûna serakê nemir da, gotineke wî ya giring
bixwênin…Dibe ku hinek wêje ne sedased wek di metnê erebî da bin, lê ji xwe
ew axiftin di dema xwe da bi Kurdî bûye…Ta ji min hat, min wateyên vê axiftinê
nasîn û ez dixwazim wan bêjeyên serakê me yê nemir bo we pêshkêsh bikim.

 

Gorbehishtê mezin Mele Mustefa Barzanî di vê axiftinê da, wek her
gundiyekî kurdê çiyayî rast û dirist  dipeyive, bê peyvên mezin ên akadêmiyan
an serokan, lê ew bi asanî bo heval û hogirên xwe yên dilsoz, bo pêshmergeyên
xwe yên qehreman axiftina xwe li ser biratiyê, berdestiya gel, ji hev
hezkirinê û fedekariya ji bo kêsheya netewî dike, û wek diyar dibe; ew weseka
xwetêkoshînî dike, û ji wan hêvî dike, ku jîna xwe wek wî di ber gelê xwe yê
binzor da bi tevayî bidin.

 

 [Cankurd]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Axiftina Serakê nemir

Mele Mustefa Barzanî]

Birayên xweshewîst…

Assalamû Eleykum

 

Ez gelek serbilindim bi kurên gelê me, ku pêrgî zehmetî û êshên giran hatine
di va dema dirêj da ji vêketina shorisha me da û ta va roja me. Ewên ku germî
û sarî, girtin û mirin û shwêranî dîtine. Wan mêranî, berxwedan û wêrekî ciyê
shanaziyê ne bo me tevan û ciyê pêxweshiyê ne ji dûroka gelê me re di dema xwe
ya niho da û di pasheroja wî da.

       

Ewê ku ta niha bi cih hatiye shanazî û dilshadî ye û seriyên me bilind dike.
Ew qehremanî, xîret û wêrekî ya ku gelê Kurd diyar kiriye û wan qehremaniyên
bi rûmet, ku Kurdan di vê shorishê da kirine, tevî kêmbûna kanînên wî û tevî
we xinizî û zor û sîtema, ku bi ser da hatine, ew li ber xwe dide û di ber xwe
têkoshînê dike, em wek vê li çi derê û li ba çi netewan ji urdistanê pê ve
nabînin.

       

Ewê ku bi seriyê gelê Kurd hatiye, tenê dora % 4 ji xelkê li der ve pê
bihîstiye, lê gava shorishek li derve çêbibe û tenê

 

çar karên qehremanî bên kirin, ewan wekî sedî tên diyarkirinê ji ber ku kes
hene alîkariya wan bikin û bo wan çareyên bangeshîniyê hene û kes hene
pishtvaniya wan bikin û li gel wan rawestin, lê tishtê li Kurdistanê bûye, bê
alîkarî û pishtvanî ji kesekî ve çêbûye, û bi çekên kêmbiha li hember hêzek
mezin a zorbaz û sîtemkar.

 

Berxwedan û tewat û bargiraniya, ku gelê Kurd di van salan da diyar kiriye, bi
seriyê gelên dî ne hatiye, û eve ji me re ciyê serbilindî û shanaziyê bi gelê
me ye, ji ber ku ewê bi ser gelê me da hatiye ji kanîna mirovan mezintir e.

 

Wek min gelek carin din gotiye, ez li vir jî dîsa dubare dikim, ku ev shanazî
ne tenê bo ewên tiving li mil, lê belê bo teviya cotkarên Kurd e û bo teviya
jin û zarok û ciwan û pîremirovên Kurd e, ji ber ku ku wan gish tev li
shorishê û van karên qehreman8 bûne û pêrgî tehlî, êsh, xishim û bobelatan
hatîne.

 

 

Birayên xweshewîst…

 

Di her shorishekê û her tevgerekê da li vê cîhanê, ku bo berdestiya netewekê
çêdibe, pêwîst e kar û bar bi dest wan berpirsan da be, ku berdestiya gel li
ba wan di ciyê pêshîn da

 

ye û bi neykirina xwe û ji bîrkirina bercewendî û daxwazên xwe yên kesanî
dixebitin, û her karekî, ku tê da bercewendiya gel heye, dikin tevî ku ew kar
dij bi bercewendî û dilxwaziyên wan ên xweyî bin… û ewê ez dixwazim we niha
pê agahdar bikim, hîç wek rexneyê bo kesekî ji nav xwe nebînin, û ez naxwazim
hûn guman bikin, ku ez kesekî rexne nakim…

 

Di van xalikên, ku ez bînim zimên da, ez xwe jî rexne dikim gava karin min
ziyanê bigihînin shorishê û ziyanê bo wê û bo gel bînin…

 

Divê hemî histobariyêd xwe û çawa bi cîhanîna wan zor bi diqet bizanin, û
her berpirsekî di shorishê da bo bercewendiya shorishê kar nake û xwe nade ber
histobariyên xwe, hîngê ew dibe neyarê me û ew dibe berdestekî dilsozê neyarên
gelê me…

 

Divê em têbigihînin gel çi dixwaze, em tgihînin hevkarî û hevgirtinê, û em
wateyên Kurdayetî û netewayetiyê binasin. 

 

Berpirsê dev ji bercewendiyên shorishê bo bercewendiyên xwe yên kesanî berde,
an ewê bo tijîkirina berîkên xwe û bo bi destxistina hodeya diravî kar dike,
an jî bo sermeziniya vala…Kesê wusa nabe wek Kurd bite jimartin û ew nikane
berdestiya shorishê bike.

 

Bo nimûne: Eger komîtiyek herêmî ya partî li vir hat avakirin û yek li wir, û
eva yekem têkçûn bo ya dî xwast, tenha ku bê gotin; ev bash e û ya dî têkçû
ye, an jî serhêzek binxistina serhêzekî dî bixwaze, da bê gotin ew bashtir e û
serkeftîtir e, ev ne hishmendî ye û ne ji hîsê netewî ye û têkiliya wê bi jîna
partînî û shorishîn tune ye. Netewayetî û partîniya shorishîn a rast ewe, ku
em bi hev re alîkarî û hevkariyê bo bercewendiya gelê xwe bikin.

 

 

Goriyên me gihan 2000 shehîd û dibe bêtir bin, evana giyanên xwe yên paqij di
ber vê netewê û vî nishtî da û bo mafên me yên ji dest hatine girtin dan, û
wek min gelek caran gotiye; ew xelasiya me ye ji van sîtemkariyên her mayîne,
da ku ji me re mafê raydayînê di vê rûdanê da hebe. Da mafê bi karanîna
hishên me û bi destxistina zanînê û sergeranê “îdarekirinê” û xwendinê,
û bi destxistina her kar û barekî bi welatê me ve girêdayî bo me jî hebe, da
ku ji me re mafê biryarstandinê hebe û mafê neykirinê û mafê em bikaribin wek
her mirovekî bê êshkishandin û zordarî bijîn û gava hêrishek bi ser me da bê,

bo me destin bi hebin, ne hêlin kes zora me bibe û bi qirkên me bigire, me bê
bihin bike…

 

Eve, û ez tika ji we tevan dikim, ku hûn bi hev re, bi dil in sade, alîkariya
hev bikin, û we ji wan bedkariyan biparizin, ewên ku di nav me da û di nav rên
me da ji me ra bibin neyarin mezin, û eger em wek bira û bi dilsozî û wefadarî
alîkariya hev bikin û bo bercewendiya gishtî têkoshînê bikin, û eger hemî
bercewendiya Kurdistan û shorishê deynin ser bercewendiyên xwe yên taybet, wê
hêzek nikanibe mafên me daqirtîne û wê kesek nikanibe bavêje ser gelê me.

 

 

Birayê min…

 

Malê dinyayê ne ewqas biha ye, ku em bo wî rûmeta xwe ya netewî û nishtimanî
ji dest bidin, û divê xwarina xwesh û bi rûn, û dosheka nerm bercewendiya gelê
me ji bîra me nebin.

 

Binêrin li milyonerên kurd ji xudan samanên mezin, ku alîkarî bo shorisha gelê
xwe ne dane, li wan binêrin çawa nebed û qerêjin di çavên tevan da! Saman
rûmetê nîne, mal û saman eger bo bercewendiya gel ne hatin dayîn dibin jêdera
serjêrî û rûreshiyê.

 

Me hîç ne bihîstiye, ku rojekê dûrokê pesna mirovekî daye ji ber ku xwarinek
xwesh dixwar û li ser doshekek nerm radiket. Tenê ewên, ku zehmetî dîtine, kul
û êsh bo nisht û gelê xwe dîtine û bê westan xebitîne, bo rakirina sîtemê ji
ser xwe hatine bi navkirin. Erê, tenê bi rûmetê, hevkariyê, biratiyê û
harîkariyê di nav we da, hûn dikarin bibin ciyê serbilindiyê bo tevan.

 

Min berê gelek got û li pêsh we dîsa jî dubare dikim;
ewê ji tevan cîhnizimtir, ez berdestê wî me, ez ne serakê kesekî me û ez
naxwazim bibim serakê kesekî…lê ez dixwazim bibim birayekî we, berdestiya we
bikim û hûn bibin bira û pishtegîr ji min re û em tev bibin kurên vê netewê û
berdestiya wê bikin, û em nefsên xwe ji xweheziyê, ezeziya vala û çavlêyên ne
dadmend daweshînin, em jîr bin û haj xwe bikin ji neyarê xwe.

 

Divê em rastîniya xwe ji bîr nekin û bila di ser me re lawazî û fêlbazî derbas
nebin, ne bi hatina parçeyek kaxedê, ne bi peyvekê û ne jî bi derewekê.

 

Pêshverûtî ewe, ku em bo zanîn, hishmendî, mirovatî û nefspaqijiyê bixebitin,
û em bi bi bawerî, dilsozî û dilpakî berdestiya gel bikin, ewê bi vî alî ve
kar neke, kî dibe bila be, ez wî pêshverû nabînim, û ewê çavêd wî li mal û
namûsa xelkê ne, ewê davêje ser wan û zordariyê li wan dike û rizabûna Xwedê û
ya xelkê winda dike, hîç nabe ji mirovan bite jimartin.

 

 

Birayên xweshewîst…

 

Ez tika ji we dikim, ey lawên hêja yên gelê me, hûn pishtgîriya partiya xwe
roj bi roj bikin û bi hêztir bikin, rêk û pêktir bikin û bêtir jê re alîkar
bin, çiku gava saziyên partiyê bash û bi hêz bin û livbaziyêd wê bi diqet bin,
wê hêzêd me bêtir xort bin û rewsha gel wê çêtir be. Wateya partî saziyên gel
in, hêzên me û hemî encumenên dî, ku parekin ji gel.

 

Hîç shorishek bê rêberiya partiyek sazend bi ser nakeve, û gava ez dibêjim
partî, mebesta min ew partîyê dilsozê gel û bercewendiyên wî ye û mebesta min
ne ew komik e, ku li (Mawet) zordarî û îtemê li gel dike û xwe bi partî
navdike.

 

Wilo ye eger em ji shorisha xwe ra serketinê dixwazin, divê em tev, ez, hêzên
me yên çekdat û gel, pishtgîriya vê partiyê xwe bi dilsozî bikin.

 

Nabe em serokatiyê û mezinahiyê bidin ber çavêd xwe…kî xudan jêhatinên
pêwîst e û wan jêhatiyan di berdestiya gel ke, gel ji xwe wî ji xwe re serak
dibîne, û eger kanîna min, bo nimûne, ne bes e bo sergerana (10) pêshmergan û
min xwast ez bibim fermandarê fesîlekê an seriyekê, ne bo tishtekî, tenê bo ku
navê min bêtir bibirîse, ew serokatî wê wek rûnishtina li ser pîkinekî gevshê
hishk be, bi zûkî dê bishke û ezê bikevim xarê û stûyê min jî wê ji ber wê
yekê bishike.

 

Qehremanî û berdestiya rastîn, ewe ku tu her karekî bi te hatiye pesartin, bi
wefadarî û fedekarî bikî û berdestiya gel li ber çavên te be.

 

Niyeta qenc û berdestiya rastîn egereke bo serketina shorishê, ezezî û nîfaq
eger di nav me da hebin, ew berdestiyeke em ji neyarî re pêshkêsh dikin û
neyartiyeke em bo xwe û bo gelê xwe dikin.

Her yekê ji we histobariyekê ji xelkê hildigire, divê ji pêrewên xwe bêtir
êshê hilgire, û eger yek ji wan birshî bû, divê xwarina xwe bide wî, ji ber ku
yê mezin barê yê biçûktir radike… û eger min xwe bi serek navkir, sherm e bo
min ez têr û tijî bim û ez li pêsh xwe yekî ji min biçûktir heye

 

ji nêza dinale, hema eger ez ji nêza re mirim û min yekî hejar ji birçîbûnê
rizgar kir, ew bo min rûmetek mezin e.

 

Mirovatî ewe, ku tu xweshiyariya xwe bo ewên binzorkirî û belengazan gorî
bikî, û em nikanin berdestiya gelê xwe bikin, eger li ba me alîkarî û rûhê
fedekarî û qurbaniyê tune be…

 

Divê hûn bash bizanin, ku em bi çekan tenê bi ser nakevin, ne bi standina pare
û ne jî bi avêtina ser ên din û bi kushtin û ziyanpêgihandina wan, emê bi
serkevin dema dilên me ji hev re paqij bin, û dema li ba mezin û biçûkan ji
hev re hîsên hezkirin û rêzgirtinê hebin.

 

Em bi ser dikevin dema her Kurdek bashî û nebashiya birayê xwe yê Kurd wek
bashî û nebashiya xwe binase û em ji hev re rastiyar bin, û ez li gel te bim,
alîkarê te bim gava pêwîstiya te bi min hebe û gava ez birçî bûm, tu ji nanê
xwe bidî min,

 

tu pishtvaniya min bikî gava hawara min giha te û ez alîkariya te bikim gava
hawara te bigihe min. Divê em ezeziyê deynin alîyekî… Tu kurê vî gelî yî û
ez jî kurê vî gelî me, ez bo vî gelî dixebitim û tu jî bo vî gelî dixebitî.

 

 

Hevpeyvîna kovara
„El-Mecelle„ li  gel

Serok  Mesûd Barzanî

 

 

 

 

Jimar (1018) 15-21.
8. 1999

 

 

 

Mesûd Barzanî ji „ El-Mecelle„ re, li ser
pêwendiyên tevgera kurdî bi çend serwer û serokên Ereb re diaxive.*

Xizmetkarê herdu cihên rûmet û pîroz helwesta Siû’dî Erebistan teqez kir bi
gelê Îraqî re.
Û padiah
Feysel di derfetin dijwar de alîkariyene mezin bo kurdan pêshkêsh kir.

Ebdilnasir hevdîtin bi Mela Mustefa re li Qahêrê çêkir. Û Erefat ez rizgar
kirim, pishtî bizava kushtina min li Viyêna.

Hiwarî Bomdyên sedema telama me ye, li sala 1975
an.

Sedam Husên wêrek bû di morkirina Adarê de.

Padishah
Husên du caran hevdîtin bi Mele Mustefa re çêkir, û Miryod El-Tel berborî
shand Kurdistan.

 

 

Hevpeyvîn li Kurdistana Îraqê

Salih El-Qelab

Serokê Partiya Demoqrata Kurdistan Mesûd Barzanî li ser pêywendiyên
bavê xwe Mela Mustefayê Barzanî bi çend serwer û serokên Ereb re
diaxive; destpêk ji serokê Misrê ya kevintir Cemal Ebdilnasir û dawîbûn bi
serokê Îraqê Sedam Husên re.

Axaftinek di navbera bîranîna û tomarkirina helwestan, ji wan helwestan,
rihmetî padishah Fêysel kurê Ebdilezîz Al-Siû’d alîkarîn binirx pêshkêshî gelê
Kurd kirin di pêvajoyeke çetintirîn pêvajo ya ku tê re borî, û xizmetkarê
herdu cihên rûmet û pîroz padishah Fehid teqez kir ku Siûdî Erebistan yê
bimîne bi gelê Îraqî, û yê bimîne ligel Îraq û yekîtya Îraqê. Axaftina ku
taybet ji kovara „El-Mecelle „ re rêwaneke ronîkirin û
sknandinin bilez di çatin sereke de. Di wa çatan de padishah Fehid û padishah
Feysel, padishah Husên û Cemal

 

Ebdilnasir û serok Hafiz El-Esed û serokê Filestînê Yasir Erefat û serokê
Cezaêrê yê borî Hiwarî Bomidyên, serokê

Tûnisê El-Hebîb Borqêbe. Her wisa di axaftinê de xeberdanin divê ku bibin
riyine gelemperî pehin û bîranînin dirêj, aniha deqa hevpeyvînê:

 *
Kî bû yekemîn serokê Ereba yê riya fêmkirinê bi tevgera kurdî re vekir ji
destpêkê de?

 -
Yekemîn Serokê Ereb, li gorî agahiyên min ku pêwendî bi tevgera kurdî re
danîne rihmetî serok Cemal Ebdilnasir bû, ew pêwendiyan cihê xwe pêhtir girtin
pishtî vegera bavê min mule Mustefa ji Moskoyê di sala 1958 an, vegera xwe bo
Îraq di Misrê re bû, û hevdîtin bi serok Ebdilnasir re li Qahêrê çêkir. Di wê
hevdîtinê de pêwendî xurt bûn û berdewam bûn ta mirina serok Ebdilnasir di
sala 1970.

*
Xuristiya wa pêwendiya çawa bûn?

-
Alîkarîk caneyî (manewî) bû; di riya axaftinên ku Cemal Ebdilnasir
dikirin, û gotarên ku Mihemed Hesenên Heykel  di rojnameya El-Ehram de
dinivsandin,  teva – di sînorin çemberkirî de- ji ber mafê gelê kurd ve
berparêz dikir.

Di êrîsha mezin sala 1963 an de, ya li ser gelê kurd, Ebdilnasir li dijî
rawestî; di wê salê de hemû dewletên herêmê xwe dan serhev; Îraq û Êran û
Tirkiyê, û mixabin Sûriyê jî li dijî gelê kurd, lê Ebdilnasir ashkere li dijî
van dewletan rawestiya.

Ewî Hikumeta Îraqê çend caran shîret kir ku fêmkirinê bi tevgera kurdî re
çêbike, û tu roj ji rojan pishtgirî neda sherê dijî gelê kurd, her wisa neyîna
mafê gelê kurd jî nekir, tevî ku di asteyin sînorkirî de bû, lê di wê derfetê
de tishtekî mezin bû.

*
Ji xeynî hevdîtina sala 1958 an, ya tu li ser axiviye, tu hevdîtinên dîtir di
nav bera Mela Mustefa û Ebdilnasir de çêbûn, û ma di navbera wan de
gihîshtinhev di riya berboriyan berdewam bûn?

-
Hevdîtina sala 1958 an di navbera Ebdilnasir û Mela Mustefa de dubare nebû, lê
gihîshtinhev di riya berboriyan de berdewam bûn, wekî nimûne, mamhoste Celal
El-Talbanî di sala 1963 an de hevdîtin ligel serok Cemal Ebdilnasir çêkir,
pêre hebû Fuad Arif û SHewket Ekrawî yê ku nûnertiya tevgera kurdî dikir li
Qahêrayê di wê demê de.

 *
Ma Misrê di koçebira (çerxa) Ebdilnasir de, alîkariya leshkerî, an
diravî pêshkêshî kurda dikir?

-
Misrê tu alîkarî leshkerî yan diravî ji tevgera kurdî re pêshkêsh nekir. Lê
dema nûnerê me di destpêka salên shêstî de, li Misrê bû hin alîkarî diravî
distan, ji bo mesrûfa bîrûwa li wir.

*
Ma Misrê di wê demê de alîkariya we nedikir, di çarçova ragihandinê?

-
Belê, û îzgeyek kurdî li Qahêrê di sala 1957 an de vekir.

*
Ma ew berî yekîtiyê û berî shorisha temûzê bû?

-
Belê.

 * Merema te ku ew bixwe programek bû di çarçewa yezga Misrî de?

-
Belê, ew programek bû di çarçewa yezga Misrê de, û ew ji bo gelê kurd bû jî.

 *
Ma tu ne bawerî ku ew helwesta Ebdilnasir girtî wekî qerez bû ji shahê Îran
re, yan ji rêjîma melekî li Îraqê?

-
Ez bawerim ku qerez bû ji teva re, û Ebdilnasir dostê gelê kurd bû, û bi mafên
wî re bû, û dilshewitiyê wî bû, lê ta çi sînorî, ta çi dûrbûnê ez nizanim, û
helbetê di eynî demê de dijîtiya rêjîmên borî li Îraq û Sûriyê û Tirkyê û
Iranê dikir.

*
Kî hat Kurdistana Îraqê wekî nûner ji ber Ebdilnasir ve?

 - Dema ku Emîn Hiweydî balyozxanê Misrê bû li Bexda, gihîshtin hev li gel
tevgera kurdî, her wisa ligorî Hesen Sebrî El-Xolî. Xên jî vê jî, hin
xeberdarên alavên ragihandina Misrê yên ku dihatin Kurdistanê name bixwe re
tanîn.

 *
Pishtî avakirina Cimhuriyeta Yekbûyî Erebî, û pishtî Sûriyê bû perçê dîtir ji
va Cimhuriyetê , ma tu gihîshtin hev di navbera we û Ebdilnasir de, dema ku li
SHamê dihat dîtin çêbûn?

-
Ew hevdîtina ku min bîska çûyî xeber dayî, ya ku pêkhatî di sala 1958 an, di
navbera Ebdilnasir û Barzanî pishtî yekîtiyê bû, û ew hevdîtin li Qahêrayê
pêkhat ne li SHamê.

 *
Lê te hevdîtin bi Ebdilnasir re çêkir?

 - Mixabin na.

Ma we ew pêwendiya berdewam kir, gava Sadat bû serok li Misrê?

 - Belê, gihîshtin hev di navbera mule Mustefa û Sadat de hebûn, nûner ji ber
me ve, ji wan birayê Samî Ebdilrehman çûn Qahêrê û hevdîtin bi Sadat re
çêkirin, û name ji Barzanî dan wî û hin berpirsyarên Misrê.

*
Ligorî serok Hisnî Mubarek, ma pêwendî berdewam bûn?

 - Min bixwe çend name ji serok Hisnî Mubarek re shandin, û pêwendî pêsh ve
çûn bi Misrê re di çerxa serok Mubarek de, hin berboriyên fêrmî çûn Qahêrayê,
lê li min divê ez nîshan bikim ku pishtî sala 1975 an hema wek qitbûnek di
navbera me û Misrê de çêbû, û birayên Misrê nehazir bûn ku pêshewaziya tu
berpirsyarê tevgera kurdî bikin, û va rewsha berdewam bû ta pishtî sherê
kendavê yê duwem.

Serok Hafêz El-Esed

 *
Li gorî serok El-Esed?

-
Rastî li min divê di vê babetê de bi dademendî biaxivim. Serok El-Esed deriyê
Sûriyê di sala 1976 an li pêsh me vekir, dema ku
hat pêshberî me astengek kushtwar pishtî peymana Cezaîrê ya navdar di navbera
Îraq û shahê Îran de. Min li dawiya sala 1976 an serdanek li SHamê xist, di wê
demê de xwîn ji me dihat bi egera tevn û beshtkera mezin ya hatibû rêsandin li
dijî gelê kurd di sala 1975 an. Ew pêwendî ta roja îro man, û ji dîrokê re
dibêjim ku serok El-Esed rêza me ta dortirîn sînor girt, û dan û standinek
birayetî û rêzgirtî bi me re kir.

*
Ma hevdîtinên te bi serok El-Esed re berdewamin?

 - Belê, hevdîtinên min bi serok El-Esed re berdewamin, û ji sala 1976 an de
dora shesh caran min ew dîtiye, her carê ez diçûm
SHamê min ew didît.

*
Li gorî serwerên Sûrî yên borî, berî hatina serok El-Esed
bo deselatê. Ma pêwendiyên we bi wan re xwesh bûn?

-
Nexêr, wekî hûn dizanin hêzine Sûrî, bi serkêsheya Fehid El-SHaê’r hevbesh bû
li rex hêzên Îraqî li dijî me di sala 1963 an.

*
Tê gotin ku we alîkariya Sûriyê girt di riya rêvebirê parastinê yê borî
Ebdilkerîm El-Cindî di dema serokê Sûrî yê kevintir Nûredîn El-Etasî. Ma
ev yeka
ha rast e?

-
Na, ne rast e, divê hin name gihabin me, lê me tu alîkarî di wê koçebirê de
negirt, û bi çi rengî ji rengan.

Padishah Husên

*
Ma di navbera we û padishah Husên de hevdîtin hebûn, û di çi demê de?

-
Bavê min mule Mustefa pêhtirî du hevdîtina bi padishah Husên re çêkir, her
wisa birayê min î rihmetî Idrîs dor çar caran hevdîtin pêre çêkir.

*
Ew
hevdîtinan li ku pêk hatin?

-
Li Eman û li Tehranê û li hin paytextên Ewropî pêk hatin.
Idrîs hevdîtin carekê li Emanê, û carekê li Londinê, û carekê yan li Êranê, an
li Siwêysrayê, nema karim bînim bîra xwe.

 *
Ligorî hevdîtinên mule Mustefa, li ku pêk hatin?

-  
Mela Mustefa hevdîtin du caran bi padishah Husên re çêkir,
ew pêwendiya dest pê bûn di destpêka shêstî de,
pishtî shorisha Êlûnê. Bi rastî padishah Husên ta sînoreke mezin berketiyê
doza kurdî bû, û di demeke gelek derûn êsh de alîkarîk 
diravî ji me re pêshkêsh kir, tevî ku ew alîkariya bixwe nîshanî bû, lê
nîshankiriyeke wê mezin hebû. Û ew pêwendiyên xurt
bi padishah Husên re berdewam man ta mir, Xwedê rihma xwe lê bike, tê bîra min
ku di salên heftiyî de shandyarek ji dîwana padishahî rêkir ba me li
Kurdistan, ew mamoste Meryod El-Tel bû.

 *
Gihîshtinheva dawî di navbera padishah Husên û we de kengî bû?

 - Bi têlê (telîfon) bi min axivî di sala 1996 an, ew
axaftina dora katjimarekê bi temamî bû.

*
Di wê têlnameyê de li ser çi hûn axivîn?

 - Ew axaftin pishtî bazdana Husên Kamêl  bo Urdin
bû.

*
Ma gelo axaftina we li ser Îraqê bû?

 - Axaftin bo Îraq û duwaroja Îraq bû, wekî diyare ku padishah Husên di wê
demê de pêlana Fêdraliya Îraqî pêshkêsh kiribû,  loma têl vekir, da ku nirînên
min jî li ser wa pêlanê bistîne.

 *
Ma merema te, Fêdraliya Sinî, SHêî’, Kurdî ye?

-
Belê, axaftin li ser wa babetê çêbû.

 *
Ma helwestên we di vê babetê de çi bûn?

 - Min jêre got, em rêzgirtineke payebilind ji nirînên wî re digrin, û gelê
Kurd tucarî bashiyên wî ji bîr nake, her wisa em pêwendiyên wî bi bavê min re
ji bîr nakin, û min jêre teqez kir ku wê rola Urdinê mezin be li gorî çi
çareyê girêdayî bi duwaroja Îraqê, min jêre got ku va babeta girintirîne, lema
wê bihewciyî giftûgoyeke pire mende be, ewî jî nirîna xwe berda ser ya min.

 *
Lê ma çima tu neçû Emanê, ji bo giftûgoya va babetê bi padishah Husên re?

 -
Rastî mijola min bi derfetên me yên hundir  nehêtin,
wekî tu zanê

erê
hundir li Kurdistanê destpêkir û ji ber wê min nikarîbû navçe berda.

 *
Ma te tu vexwendin ji padishah Husên bo serdana
Emanê negirtin?

-
Xwedê rihma xwe lêbike di bilindtirîn pileya nezaket (nazik) de bû, ez
vexwendim bo serdana Emanê, lê pir mixabin derfetên hundirî nehêshtin
ku ez wa vexwendinê pêk bînim.

*
Ew gîshtihevna bi padishah Ebullahê Duwem re berdewam bûn?

 -
Belê, pishtî mirina padishah Husên me berboriyek (girop) shand bo
sersaxiyê pêshkêsh bike, û ji bo nûkirina hewasa berdewamiya pêwendiyên dîrokî
yên di navbera Urdinê û tevgera kurdî de.

Padishah Ebdullah dilxwesh bû bi va destpêkirinê, û
vexwendina ku rihmetî bavê wî ji min re rêkiribû dubare kir, û rastî ez bi
dilgermî dixwazim va vexwendinê di nêzîktirîn fersend de bi ci bînim.

Pêwendî ligel Siûdiyê

 * Lê pêwendiyên we bi Siûdî Erebistan re çine, ma we hevdîtin bi xizmetkarê
herdu cihên rûmet û pîroz, padishah Fehid re çêkir?

 - Min hevdîtin pêre çêkir di sala 1993 an li Cedayê, ez di nav berboriya
Nishtimanî Îraqî de bûm, û me jê guhdariyek pire
mende, li ser alîkariya mezin ya ku Siûdî Erebistan pêshkêshî Îraqê kiribû
çerxa cenga Îraq û Îranê, bi rastî hewasa xweyî mezin li ser duweroja Îraqê û
li ser yekîtiya wî, û amadebûna Siûdî Erebistan bo rakirina êsh û azara li ser
gelê Îraqî.

Rastî ev cara yekemîn bû ku min xizmetkarê herdu cihên rûmet û pîroz dît, lê
baweriyek xurt ligel pêda kir, bi dilsozî û hewasa xwe li
ser Îraq û gelê Îraqê.

*
Li gorî pêwendiyên we bi Siûdî Erebistan re, ma hîn berdewamin?

-
Belê bi teqez, Siûdî Erebistan dewleteke bingehîne li herêmê û giraniya wê û
rola wê ya bandor heye, em zor hewesdarin bo berdewamiya pêwendiya vêre û em
wê agahdar dikin li ser hemû tishtê girêdayî bi
duwaroja Îraqê û çareserkirina doza kurdî.

*
Ma kengî pêwendiyên we ligel Siûdî Erebistan re
destpêkirin?

 -
Pêwendî kevin û xurt û cîgirtî bûn bi rihmetî padishah Feysel re, û rastî ewî
alîkarîn mirovatî mezin û girîng ji me re pêshkêsh kirin. Ji layê me,
tucarî emê nikaribin wa alîkariya ji bîr bikin.

*
Ma gîshtinhev, di navbera padishah Feysel û Mela
Mustefa de hebûn?

-
Belê, û pêwendîn cîgirtî û bash û berdewam bûn.

 

Pêwendî li gel Mexrib

*
Li gorî Mexriba roava, tu pêwendiyên we bi Hesenê Duwem re hebûn?

 - Li gor zanebûna min, mixabin hîç tu pêwendî
tunebûn.

 *
Ma we tu bizav di va warî de nekirin?

 - Bi rastî me bizav nekir.

*
Ma hûn nizanin ku rola Mexribê di siyaseta Erebî û
Cîhanî de heye?

-
Em vê yekê dizanin, ew jî teqeze; ku em meraq dikin ku pêwendiya ligel Mexribê
deynin, lê belkîm me shopa ku têre dest bi pêwendiya bikin nedîtiye.

 

Pêwendî ligel Cezaîrê

*
Gelo pêwendiyên we ligel serokê Cezaêrê Hiwarî Bomdyên hebûn?

-
Rihma Xwedê lê be, lê gelê kurd bîranîn xweyî tehl bi Hiwarî Bomdyên û giropê
wî re hene.

*
Çima ew bîranînên tehl?

-
Ji ber ku endizyarê, xwedî rola herî mezin bû di peymana sala 1975 an bû, di
navbera shahê Îranê yê kevin û Îraqê binavçîtiya Kîsincir, û ew peymana ya ku
divêt bû neyê girêdan li ser erdê Cezaîrê, ewa ku
Hiwarî Bomdyên roleke mezin tê de lîst, ku li gor gelê Kurd xishm û bela bû.

*
Ma di pêre we bizav nekir ku hûn rewshê sersaz
bikin bi Cezaîrê re?

-
Ezê ne dorî rastiyê bim, ger ez bibêjim, Kurd bi hemû nirînên xwe, û bi tevayê
rêkxirawên xwe hest dibûn bi êsh ji Bomdyên û Cezaîrê ta dortirîn sînor.

*
Ma ev li ser Elî Binbîlla dimeshe?

-
Na, tucarî, gerek bû ku berî demakî min hevdîtin pêre çêkiriba, lê bûyerek
binav çêbû, ewê nehêsht hevdîtin çêbe, lê gîshtinheva me
pêre berdewamin.

*
Ew çi bûyer bû?

-
Divêt bû bihata dewleteke Ewropî bo em hev bibînin, lê bûyerek

engirî
(inif) li balafirxanekê çêbû kir ku neyê.

 *
Ji bo vekirina rûpeleke nû, ma te pîroznamak ji Ebdilezîz Boteflîqe re
neshand, pishtî serketina wî li helbijartinên dawî?

-
Rastî min tu nameyên wisa neshandin, û ez bawerim ku ezê newêrek bim nameyek
wiha birêkim, ji ber ku ew wezîrê derve yê Cezaîrê bû dema peymana sala 1975
a, hat girêdan, ew bixwe endizyarê wa peymanê bû, û ji min bawer bike ku gelê
kurd ne mum kine bipijrîne ku ez nameyeke pîroziyê
jê re birêkim.

Pêwendî li gel Tûnis

*
Lê tishtê girêdayî bi Tonisê ve, ma pêwendiyên we bi serokê kevin El-Hebîb
Borqêbe re hebûn?

 - Belê, hevdîtinin bi El-Hebîb Borqêbe re çêbûn, lê ne
bi bavê min Mela Mustefa Barzanî re, lê bi nûnerê me yê kevin li Qahêrê
SHewket Ekrawî yê ku nameyek ji serokê Tûnisê yê kevin re bir û bersiva nameyê
ji Barzanî re anî, ez bawerim ev hevdîtina yan li sala 1965 an yan di sala
1966 an de çêbû.

*
Ma pêwendî berdewam bûn?

-
Na, berdewam nebûn.

Rêxistina Rizgarî ya Filistînî

*
Kengî pêwendiyên we bi serokê Filestînê Yasir Erefat re destpêbûn?

-
Pêwendî bi Bavê Emar re pêwendîn kevnin, û tu qursh neketinê, ew berdewam bûn
, û em bi hêvînê berdewam bin heta heta. Bavê Emar
li gel me bû di zortirîn nîr û zehmetirîn derfet de.

*
Kengî wa pêwendiya dest pêkir, ma hevdîtin bi mule Mustefa re çêkir?

-
Mixabin, hevdîtinek wiha çênebû, tevî bizavên meyî berdewam, sedema wê jî ku
birayên me li Bexda li dijî wê hevdîtinê
bûn.

*
Li gorî te, te hevdîtinê pêre kiriye?

 - Belê.

*
Ma li ku bû ew hevdîtina?

 -
Cara yekem min li Bexda hevdîtin pêre çêkir, pêre gîshtin hev bi têlê û
nameyan berdewam bûn di navbera me de, û ji agahdariyê re dema bizava
kushtina min li Viyêna hatî kirin di sala 1979 an, destpêkirin ji wî de; ku
alîkarekî xwe û pasportek ji min re shand, û ji min re cihekî amnet amade kir,
belkîm ne ji wa alîkariya bi nirx ba ya ku ez ji bîr nakim, zehmetîn mezin
pêrgî min bihatana.

*
Ji layê siyasî ve helwestên Filestînî çi bûn?

-
Helwesta Filestînî ji berê de û ta niha bi mafên gelê kurd re ye.

Pêwendî li gel Yemen

*
Pêwendiyên we li gel Yemenê hebûn?

-
Pêwendiyên me bi Yemena bashûr re hebûn, ew pêwendiyan di çerxa Ebdilfetah
Ismaîl dest pê bûn, pêre berdewam bûn di dema Salim Rebî´i
Elî, û di çerxa Elî Nasir Mihemed, û rastî pêwendiyên min ta roja îro
berdewamin bi Elî Nasir Mihemed re.

*
Û bi serok Elî Ebdulla Salih re, pêwendiyên we hene?

 - Na.

Seddam Husên

*
Te hevdemiya hemû serokên Îraqî kir, Ebdilkerîm
Qasim û Ebdilselam Arif û Ebdilrehman Arif û Ehmed Hesen El-Bekir pêre Sedam
Husên, kîjan ji wan, bi baweriya te ku di  dema wî de fersenda çareserkirina
doza kurdî hebû?

-
Ez bawerim ku Ebdilkerîm Qasim cihêyî ji yên din bû, ji ber ku pir pêshkêshî
kurda û Îraqê kir.

 *
Li gorî serok Sedam Husên. Ma girêdanên te yên taybet pêre hene?

 - Divê em rastiyan wek heye bi bîr bînin, pishtî vegera Partiya Ba´is destlat
kirt di sala 1968 an, rêjîma li Bexda hemû shêwe teqîkirin ji bo shorisha
kurdî kûr (tune) bike, li vir ez bawerim ku leshgervan mîna: Ehmed
Hesen El-Bekir û Salih Mihdî Emash û Herdan El-Tekrîtî yên tûjtir bûn. Di wê
demê de baskê sîvîl di partiyê (P. Ba´s) hîn rewsh  bi dest xwe
ne xistibûn, lê pêre û pishtî beravêtina êrîsha
leshkerî li ser me, biryar kete destên baskê sîvîl bi serokatiya Seddam Husên,
û Seddam Husên roleke mezin lîst di gîshtinheva peymana yazdehê adarê sala
1970 î.

Dema giftûgo li ser peymanê çêdibûn, Seddam Husên
zor çîk (wêrek) bû, di nirînên û helwestên xwe de, û rastî ne ji
çîkîtiya Sedam Husên ba, ewên dîtir li ser peymanê mor nedikirin, divê vê
rastiyê em bi bîr bînin. Lê ligorî tishtê pê re çêbûye,  ev tishtekî dîtire.

*
Ligorî çerxa padishahî, pêwendiyên wî bi we re çawa bûn?

-
Ingilîz bi xwe problêm bûn di çerxa pasheyî de, û rastî kurda dilxweshiyek bê
hempa bi padishah Feyselê yekem anî, gava deselat li


Îraqê bi dest xwe xist. Problêma me di wê demê de bi
Ingilîz re û bi destyar (tembîvan) Ebdil Îlah û  serok wezîr Nûrî
El-Seîd re bû.

 * (Hevpeyvîn ji
Erebî wegeriye kurdî.)

••••••••••••

Hevpeyvîna rojnameya

Asharq Al-Awsat

Di hejmara 7480′ê de, roja 22.05.1999

li gel serokê PDK yê hêja

 

 
Masûd Barzanî

 

Barzanî:


Kosovoya Iraqê wê dijwartir û mezintir be ji Kosovoya Yûgislaviya

 

(Ji belavokên PDK-
liqê sheshê li Europa)

 

 

 

“Rojnameya Asharq Al-Awsat di hejmara 7480′ê de roja 22.05.1999, li gel
serokê Partiya Demokrat a Kurdistan, hêja Masûd Barzanî,
hevpeyvînek dirêj belav kir. Ji ber giringiya vê çavpêketinê û derketina wê di
demeke zirav de û ji ber ku ew hevpeyvîn bi E’rebî bû, me wergerand bo
Kurmancî, ta xwendevanên me yên ku bi E’rebî nizanin, têbigihînin, ka hêja
serok Masûd Barzanî di vê qonaxa dawiyê de çi dibêje.”

 

Barzanî:
Kosovoya Iraqê wê dijwartir û mezintir be ji Kosovoya Yûgislaviya.

 

 

Rojnameya Asharq Al-Awsat bo hevpeyvînê, ku Salêh Al-Qallab li
gel Kak Masûd Barzanî kiriye, ev sergotin nivîsandiye:

 

(Ev
axiftina li ser sê rêçivên serekîne: Têkilî li gel fermandariya navendî li
Bexda, têkilî li gel YNK û serkêshê wê Celal Talebanî û têkilî li gel
PKK’ya (tirkî) pishtî girtina serkêshê wê Abdullah Öcalan, bi serkêshê
Kurdan re li Kurdistana Îraqê Masûd Barzanî, di hindir konekî
“xîvetekî” de, di rojeke bahozî de, li ser tepê çiyayê Hesen Begê, li
nav zincîra çiyayên bilind, ku li ba wan sînorên îraqî-îranî û tirkî digihin
hev û din. Masûd Barzanî diviya bû, ku ev çavpêketin bi wî re di vê
herêmê de, ku yek ji kelehên bavê wî Mela Mustefa Barzanî bû agirdana
shorisha kurdî bû, çê bibe.

 

Gava Masûd Barzanî ji me re li ser pevçûnên di navbera Kurdan û
leshkerê îraqî de, ku çawa li wan herêmên çiyayî yên çetin de pêk hatine, rave
dikir, ew di xwe de disojî û dubare dikir:” Xwedê ji wan re biborîne! Em jî
û xwe jî wêran kirin, û me dikarî van hemû can û kanînên, ku yên gelê Iraqê
bûn, biparasta.”

 

Di vê axiftinê de serokê kurdî yê îraqî hishyar dike, ku eger shashiyek bite
kirin û careke dî sher di navbera Bexdad û

 

Kurdan de bite nûkirin, wê Kosovoya îraqî ji Kosovoya Yûgislavî mezintir be.)

 

(Hevpeyvîn)

 

*
Hinde rijtên “takîdên” amerîkî hene, ku dema guhartinê di Îraqê de
nêzîk bûye, û Amerîkan we dixînin nav hejmartinên guhartina sazumana Seddam
Husên. Ma hûn bawer dikin, ku ev livbaziya guhartinê wê hema pishtî qedandina
pirsa Kosovo destpê bike?

 

*
Bi rastî pirsa Îraqê û mishextkirina Kurdên wê, berî pirsa Yûgislaviya û
mishextkirina Albanên Kosovo bû. Wek hûn dizanin, destpêk li vir bû. Kurd li
bakurê Îraqê ketin ber livbaziyên mishextkirina bi darê zorê û lewre hêzên
hevbend ketin di nav de… Ya kevintir li vir bû, li Kurdistana Îraqê bû…

 

 

Di warê guhartina sazûmana Bexdadê de, bi rastî, dema kongrêsa amerîkî pilana,
ku bi navê “Rizgarkirina Îraqê” ji me re rave kiriye, me nêrîna xwe di
vî warî de, bi ashkereyî diyar kir û ewan agahdar kirin, ku em napejirînin;
navê me

 

têkeve lîsta hêz û layên, ku pêwîste alîkariyên Amerîka bo guhartinê ji wan re
bên. Me ev helwest girtiye, ji ber ku ji me ra, pirsa pash guhartinê
giringtire ji pirsa guhartinê, û ji ber ku berî axiftinê li ser çobûna Îraqê,
pêsheroj û çobûna gelê Kurd di Îraqê de divê bên naskirin. Bo van hemî pirsan
ta niha bersivên zelal nînin. Lê li ser tev lê bûna me, di civat û dan û
standinên, ku li ser pirsa guhartina sazumanê li Îraqê de, me guftegotin
kirine, wan guftegotin jî li ser bingeha lêgera bo pêsheroja Îraqê û çobûna
gelê me çêbûne, û nabe em xwe ji van hemî rewshguhirînan bi dûr xînin… Lê
bila ew neyê wê wateyê, ku hemî tishtê li derve tê raxistin, li gel nêrîn û
helwestên me ye.

 

*
Ma hûn pêdihoshin, ku tishtek di pash pishtên we re di vê warî de çê dibe? Ma
hene çi layên, ku hinde tishtan ji ber we vedishêrin?

*
Bê guman hinek rêçivên weha hene û em xwe mîna parekê ji wan layan nabînin. Em
bawerin, ku van rêçiv pilanin bi zirarin bo pêsheroja Îraqê, eger ewan pilanên
xwe bi cih bînin û têde bi ser kevn.

 

 

*
Li vê dawiyê agahdarî li ser giringiya, ku herêma Kurdistana Îraqê bibe
shanoya livbaziyan û bibe herêmeke  civandina hêzan, bo guhartina sazumana
serok Seddam Husên, belav dibin. Ma ev hemî bê zanîna we çê dibe? Ev pilan ji
we re hat raxistin an ne?….

 

*
Me tishtekî wilo nebihîstiye û ev tisht bi shêweyekî fermî û ashkere bo me
nehatiye gotin, lê eger ew bo me bi fermî bite ravekirin jî, ji ber ku ev
karekî rast dijware, em nikanin bipejirînin, ku herêma Kurdistanê bibe xala
destpêkê, eger bo me darijtin û garantî tune bin, ku wê pêsheroja Îraqê pirlay
û demokrat be û eger çareyeke federal bo pirsa kurdî nebe. Ta niha li ser van
mijarên cewherî yên bo me nalivîne û dev jê naye berdan, bi me re nehatiye
peymankirin, lewre em napejirînin an jî nahêlin, ku Kurdan têxin nav pilanên
wilo, bêyî ku ev gel di serî de bizane, pêsheroj û çobûna wî, û pêsheroj û
çobûna Îraqê dê çawa be.

 

*
Mebesta we ewe, ku ji we nehatiye xwastin; herêma Kurdistanê bibe herêma
civandina hêzan, ji ber ku ew herêmeke “rizgarkirî” ye, mirov dikare ji wir de
bilive bo guhartina sazumanê?

 

 

*
Ev daxwaz bi shêweyekî fermî negihîshtiye me, û ewê ku ez di vî warî de
dizanim; li ber me ev mijar hat guftegotinê, me jî nêrîna xwe bi her ashkereyî
û ruhnî diyar kir û me got, ku em vê yekê napejirînin, ji ber ku têxistina
gelê me di dijwariyê de heye, bê ku bo wî garantiyên xweya hebin, ne ji aliyê
parastina wî ve û ne jî ji aliyê çobûn û pêshesroja wî ve.

 

*
Li gorî gotina we be, tê fêmkirin, ku pêsheroja Kurdan di Îraqê de, ne ji
aliyê Wilayetên Yekbûyî (USA) ve û ne jî ji aliyê hembervaniya îraqî ve,
nehatiye guftegotinê?

 

*
Ta niha ev pirs bi firehiyên giring û pêwîst, bi hûrikî nehatiye guftegotinê û
me berçav kir, ku ta niha di navbera deselatiya amerîkî û Kongrês zelalbûna vê
yekê tuneye.

 

 

*
Ma ev ne li hev hatin li ser pêsheroja sazumanê di Îraqê de ye jî, ji xeynî ku
ew li ser çobûn û pêsheroja Kurdên Îraqê ye?

 

*
Eger tu bêhtir hûrikiyê dixwazî, pêwîste em bibêjin, ku di pirsa pêsheroja
Kurdan de bêhtir ruhnî heye ji ya pêsheroja Îraqê. Pishtgirtineke bi rijtin û
bi gishtî, bê hûrlênirîn, bo

 

çareya federal ji Kurdistana Îraqê re heye. Hema bo berevaniya “mua’areza”
îraqî, em ta niha li ser pêsheroja Kurdan û li ser çareya federal ji
Kurdistana Îraqê re, negihane li hev hatinekê.

Em ta niha hîn di koçbera dan û standinê û ji hev pirsînê de ne, û bi rastî em
nizanin, wê van dan û standin bigihin kê derê.

 

Berevaniya îraqî

 

*
Berê û ji nêzîk salekê ve, te ev rojname agahdar kiribû, ku tu nikarî li gel
berevaniya îraqî, bi shêweyê wê yê niha bixebitî. Ma niha tu hîn li ser wê
helwestê yî?

 

*
Me çi caran têkiliya xwe ji berevaniya îraqî nebirriye, lê di wê demê de jî,
em nikanin xwe bikin tenha pireyek ji vê

 

berevaniyê re, bi ser ve jî, ez bawerim; wê berevaniya, ku li derveyî welête,
di pêsherojê de, sira xwe bilîze, lê niha ez bawer nakim, ku ew kanibe
tishtekî bi diristî di Îraqê de bike. Kar niha li ser milê berevaniyê dimîne,
eger wê çareya federal bo Kurdistana Îraqê biryar kir û xwe ji serî ve bi
pêsherojeke demokrat ve, ji Îraqê re, girêda, û li ser bingeha pirlayaniya
ramyarî, mera dikare bi hev re li ser vê mijarê bipeyive. Hema eger armanc
tenê guhartina

 

sazumanê be, bê ku garantiya binxêzkirî hebe, ku shûngir “alternatîv”
wê bashtir be, em nikanin gelê xwe têxin astengiyeke bi vê teherê û vê
dijwariyê…

 

*
Kî rewsha we çavpê dike, digihe wê encamê, ku hûn di rewsheke çavlê bûnê de
mane, ma ev tishtê nenasê, ku hûn çavlê dimînin, çiye?

 

*
Pêwîste ez bipejirînim; ev pevçûna, ku li ser Îraqê heye, ji kanînên me
mezintire û ji bo vê em dikanin tenê çavdêriyê bikin, ta hemî tisht ji me re
ruhn bibin û em bizanin, ka ev pevçûn kî ve diçe. Raste, ku em tev di
keshtiyekê de ne û ew jî keshtiya Îraqê û herêmê ye, lê bi rastî sergerana vê
pevçûnê di herêmê de ji kanînên me û ji kanînên teviya herêmê mezintire.

 

*
Têkiliyên we bi berevaniya îraqî re ya li derveyî welêt hene, ma van têkilî li
gel hemî hêzên berevaniya shîî’ re jî hene?

 

*
Erê, bêguman. Em bi gishtî parçeyekin ji vê rewshê û têkiliyên me bi hemî
layên berevaniyê re hene, û ji ber ku em dixwazin tishtê li ser pêsheroja
Îraqê û pêsheroja gelê

 

me di Kurdistana Îraqê de dibin, bizanin, lê li gorî zanîna min, “Meclîsa
Bilind” neketibû wan hevdîtinên dawiyê yê berevaniyê li gel berhevkirê
amerîkî, hema têkiliyên wê yên dulayî û bê navber li gel dewletên ku bi kar û
barên Îraqê û vê berevaniyê re mijûlin hene, mîna Wilyaetên Yekbûyî û
hinek dewletên europî.

 

 

*
Hinek çavdêr li derve, di wê bîr û baweriyê de ne, ku ne Wîlayetên Yekbûyî û
ne jî Îran ji dil de dixwazin sazumanê li Îraqê biguhêrin. Ev raste an ne, û
egera vê tunbebûna shûnbirekî ye, an jî guhartina sazumanê hîç di binî de naye
xwastin?

 

*
Ez dibînim, ku astenga bingehîn a Wîlayetên Yekbûyî shûnbire
(alternatîve), û ewê diyar jî eve: shûnbirên, ku hene ne wan shûnbirên li
dilê amerîkanin, lewre eger bêdilî hebe, ji ber vê yekê ye. Hema bo Îranê, ez
bawer dikim, ku cenga hesht salan hêsht, ku Îran xweshhatina her guhartineka
sazumana îraqî bike.

 

*
Mera wilo têdigihe, ku tu bawer dikî, Îran li gel guhartinê ye?

 

*
Ez wilo dibînim, û eger ewan tishtekî dî li xwe diyar bikin jî, ez bawerim, ku
di kuftika dilê xwe de, vê guhartinê dixwazin.

 

Peymana Washington

 

*
We li gel Celal Talebanî li Washington di bin sîwaneke amerîkî de, berî niha
bi hesht mehan, peymanek qol “îmze” kir, û li gorî vê li hev hatinê, pêwîste
bû, ku hilbijartinên nû li Kurdistana Îraqê di meha heftê de, ji vê salê, çê
bibana, lê xweyaye astengîyek heye, ew çiye?

 

*
Peymana Washington peymaneke bashe û ew li gorî lishtên gelê Kurde, û gava me
ew qol kiriye, me ji Amerîkan û ji seyda Celal Talebanî re xweya kir, ku veger
bo encamên hilbijartinên 1992 naye wê wateyê, ku em vegerin shêweya nîv-nîvî
ya, ku em pishtî wan hilbijartinan li ser wê li hev hatibûn. Ew jî, ji ber ku
PDK ji mafê xwe yî di standina piraniyê de daket û ew shêweya nîv-nîvî
pejirand, ku çi astengî li pêsh serpêka “tecrube” me ya nû ji dayîk
bûye, çê nebin. Lê mixabin! Wê shêweyê em ji astengan ne parastin, sherê
mixabî û nasber çend caran çê bû, û  belî bû, ku ew shêwe ne rast bû, û em
têvedan pevçûnê û karê me xist gelek çewtiyan û rawestand, û me nikanî bû
asantirîn berdestî bo nishtevaniyên xwe bikirana.

 

 

Bo vê yekê, ciyê nekanînê ye, ku em vegerin serpêkeke têkçûyî, û rastî ewe, ku
Celal Talebanî li Washingtonê bi dil bû “razî bû”, ku vegera me
dê ne bo wê shêweyê be û bi dil bû, ku vegera me dê bo encamên hilbijartina
sala 1992′ê be, ewa ku têde PDK bi ser ketibû, lê pishtî em ji Washington
vegeriyan, seyda Celal Talebanî helwesta xwe guhart û partiyê wî, êdî,
li ser encamên, ku li gorî wê shêweya me nav kirî, rijtdare. Me got û hîn jî
em dibêjin, ku derî gish li ber wan vekirîne, bo parleman û fermandariya
hevpar û her tishtekî, ku têkilî li gel hebe, eger ewan tenê vegera encamên
rastînên hilbijartinên sala 1992′ bipejirînin. Lê shêweya nîv-nîvî, ku ewan li
ser radiwestin, ez bawer dikim, ev me nagihîne çi encamê. Eve xala bingehîn û
tenha ev navkulbûn heye, me wekî dî gelek gav li gel hev û din avêtine û pir
xalên giring jî bi cih anîne.

 

*
Tê wê wateyê, ku hilbijartin di sozê xwe de, di meha heftê de, dê çênebin?

 

*
Eger di pirsa nîv-nîvê de li ser biryara xwe bimînin, ez bawerim, ku van
hilbijartin wê di sozê xwe de çênebin.

 

*
Li ser vê mijarê, hûn pêdihoshin, ku bo wan hinek hevbendî, di pash pishta we
re, hene?

 

*
Erê, bo wan hinek hevbendiyên derveyî yên wusa hene.

 

*
Ma van hevbendî derveyî ne?

 

*
Erê, hevbendiyên wan ên derveyî hene, bê zanîn û agahiya me jê hebe an jî sira
me di van hevbendiyan de hebe, hevbendiyên wan ên taybet hene.

 

*
Dema we peymana Washington’ê qol kiriye, sê dewlet li hemberê derketin,
Tirkiye, Îran û Îraq. Ma we van astengî jî bi ser astengiyên hindirî ve, ewên
ku hûn li ser peyivîne, ji holê rakirin?

 

 

*
Bo Tirkiyê me kanî bû astengiyê ji holê rakin û ji Tirkan re pirsan rave
bikin. Wan bawer dikir, ku ev peyman tenê daxweyankirina dewletekê ye û me ji
wan re bi cih kir, ku ev ne daxweyankirina dewletekê ye. Ewan ji Wîlayetên
Yekbûyî dilmayî bû bûn, ji ber ku di warê peymanê de bi wan ne shêwirî bûn.
Gûnah ne gûnahê me ye, ku Wîlayetên Yekbûyî shîreta wan negirtiye û dema em li
Washingtonê bûn, nûnerekî balyozxaneya tirkî tev li wan hevpeyvînên di
wezareta derveyî ya amerîkî de amade bû. Hema bi taybeta hevberiya, ku di nava
Wîlayetên Yekbûyî, Birîtaniya û Tirkiyê de, ew pirs ya wan e û em di ber de
hîç ne berpirsin, û me ji Tirkan re xweya kir, ku pirsa bi cih anîna
federalîzmê çareser dibe, dema ku di navbera Kurdan û fermandariya navendî de
li Bexdadê, di pêsherojê de li hevhatin çê dibe. Çareya federal viyana gelê
Kurde, ku ew bi rêya diristkirina parlemana kurdistanî di sala 1992′ê de
hatiye encamkirin û em bawer dikin, ku ev çêtirîn çareye bo vê pirsgirêka
dîrokî, û ev ne daxweyankirina dewletekê ye, û Tirkan bo me gotibû, ku ewan bi
van xweyanîkirinan dilxweshin û bi wê shêweyê ev girêk ji holê rabû.

 

*
Û bi Îranê re?

 

*
Çavpêketina min bi Îraniyan re çê nebûye, lê min ji aliyê wan ve çi dijbûn bi 
peymana Washington’ê re nebihîstiye û ewê ku min ji mamosta Celal Talebanî
bihîstiye, pishtî serlêdana wî li Sûriyê û Îranê ewe, ku îranî ji peymana

 

Washington’ê bi dilin “razîne” û jê re palpishtin û ewê, ku tê de hatiye,
dipejirînin

 

*
Ma Bexdad jî ji vê peymanê razîye?.

 

*
Her tishtekî ji aliyê Wîlayetên Yekbûyî ve tê, Bexdad li dij derdikeve û
napejirîne.

 

* Ma we kesek ji histobarên îraqî pishtî peymana Washington’ê dîtiye?

 

* Erê, me ewan dîtin û me ji wan re ev peyman rave kir û me ewan di wê demê de
agahdar kirin, ku pêwîste têbighînin, ku her tishtekê bo lishta netewa Kurd û
gelê Kurd be, ew bo me armance, û em ji bo gelê Kurd û pirsa wî û ji bo gelê
Îraqê bi tevayî dixebitin. Me ev mîna gavekê ji bo gelê Kurd re nirxandiye û
di rastiyê de bi carekê, bi çi terzî ji terzan ew ne li dijî sazûmanê ye.

 

* Bersiva berpirsên îraqî çi bû?

 

* Ewan ne li dij bûn, lê ta niha me çi bersivek dirist ji wan negirtiye.

 

* Hûn xudaniyê li çareya federal dikin û dan û standineke we li gel
fermandariya navendî li Bexdad ji gelek salan ve heye. Ma hûn pêhosh bûne, ku
di vî warî de, çi guhartin di helwêsta îraqî de, çê bûne?

 

* Mixabin! Di mijara federaliyê de hîç bersivdanek nebûye, û ez bawerim, ku ev
shehtîn “kirîze – ezeme” bi tevayî wê rabe, eger ewan daxaza gelê Kurd di
federalîzmê de bipejirînin.

 

* Ma we ji wan re her aliyên “îhtîmalên” pêsheroja nêz û her layên, ku rewsh
bite guhartin, ta bibe wek rewsha niho li Yûgislaviya, rave nekir?

 

 

* Em neketin vê mijarê û ez bawer dikim, ku ev tisht ji ber çavên birayan li
Bexdadê ne veshartiye, lê bo me, em ta niha bi wan re neketine guftegotineke
wilo.

 

* Ez vê pirsê ji te dikim, ji ber ku tê gotin; berpirsên îraqî ji we re
raxistine, ku dibe Kurdistana Îraqê bibe herêmên

 

berxwedanê, eger tevlêbûneke amerîkî û birîtanî ya berfireh di pêsherojê de çê
bibe. Van agahdarî ta çi warî rastin?

 

* Ji min bawer bike, ku min tishtekî wilo hîç nebihîstiye.

 

* Ma hevagahkirinên rojane yên di navbera we û Bexdadê de tenê di sînorê kar û
barên rojane de ne? Ma hûn li ser asoyê karê ramyarî di pêsherojê de bi hev re
nepeyivîne?

 

* Hemî çavpêketinên, ku çê bûne, li ser mijarên rojane yên kar û barî bûn û me
bala xwe daye, ku ewan têdigihînin, ku armanckirina wan ji aliyê Amerîka,
Birîtaniya û Rojava ve, ji dil de ye, û ez bawer nakim, ku wê têketineke
amerîkî ya bê navber çê bibe, lê eger têketineke wusa pêk hat, dibe, ku em
nikanibin tishtekî bikin. Lê dîsa jî, di her rewshekê de, emê nebin pireyek ji
ên din re.

 

* Mebesta te Kurdistan wê nebe bingehek ji Amerîkan û ji ên din re, bo
êxistina sazmanê li Bexdadê?

 

* Kurdistan wê nebe bingehek bo cengewariyê li dijî sazmanê di Bexdadê de.

 

 

Mijara Öcalan

 

* Di çavpêketineke berê de û berî girtina Abdullah Öcalan, pêshrewê Partiya
Karkerên Kurdistan (ê tirkî), te gotibû, ku ev meriv wê xwe bi xwe, pir
nêzîk,  bide girtin û xwe bide dest, ji ber hezkirina wî ji agahmendiyê re û
ji ber ku ew telefonê gelek bi kar tîne, bo têkiliyê bi endamên partiya xwe
re, me rast ev çê bû?.

 

* Sirûshtiya Öcalan nasbere û ew bê telefona pir û pir nikare bijî, û
bi kar anîna telefon bi dirêjî ji wî re mîna nexweshiyê ye. Min guman dikir,
ku evê bûye wê çê bibe, ji ber ku ev meriv nikare bê telefonkirina dirêj bijî,
û bi rastî ez mat dimînim; çawa merivek dikare shorshekê û gelekî bi rêya
telefonê bajo.

 

 

Pisht re, ev meriv amade bû, biçe Berazîl an tepka bakur “qutbê shemalî”,
lê ew ne amade bû were çiyayên

 

Kurdistanê û ez bawer dikim, ku ew di nav merivên xwe de miriba, wê ji wî re
hezar carî rûmettir ba ji va dawiya sershûr. Wî jîna li gelek derên cûrecûr
hilbijart, lê dûrî wê zevînê bû, ku li gorî gotina wî, ew ji bo rizgarkirina
wê têkoshînê dike û bo serxwebûna wê dixebite.

 

* Ma hîn komikên wî di herêmên Kurdistana Îraqê de hene?

 

* Erê hîn komikên wî di van herêman de hene, lê hebûna wan ne nîshane, ku ewan
hîn xortin. Wan gelekî surbûn “heybet” û hêza xwe ya leshkerî winda
kirine û her roj bedkarên “curm” qerêj tînên seriyê nishtevanên Kurd û
ji bo vê yekê, ewan roj bi roj, pishgiriya, ku berê ji wan re hebû, winda
dikin.

 

Pishtî girtina Öcalan me biryar kir, ku em delîveyekê bidin bo wan û me
livbaziyên leshkerî dij wan rawestandin, wek çawa me karê bangeshînî yê dij bi
wan rawestand, di dema ku di dest me de gelek nîshangên ji zarok û jinên dest
û pêyên wan bi egera mayînên, ku wan li rêyan û herêmên malwarî diçandin,
hatine birrîn.

 

Me delîve bo wan hêsht, ku careke dî li pilanên xwe vegerin, lê kongireya wan
a sheshê, rijtinî bo gudandina “dewamkirina” sherî li hember gelê Kurd
di Kurdistana Îraqê de û dijî PDK, xweya kir. Ewan berpirsên karên xwe ne û
mera dikare binxêz bike, ku sira wan ta pileyên mezin bi shûn ve diçe û
ditengije.

 

* Berî çend rojan komikên Partiya Karkeran çar nishtevan di herêma we de
kushtin, ku ew keleha tevgera Barzaniye. Ma hûn pêdihoshin, ku hinde hêzên
îqlîmî wan dijî we dilivînin?

 

* Erê. Hêzin hene wan diparêzin û pishgiriya wan dikin, lewre gava hêzên me bi
pey wan dikevin, ewan dev ji herêmê berdidin û dikevin pash sînorên dewletên
din.

 

*
Lê ewana li herêmên, ku di bin destên we de ne, hîn jî hene.

 

*
Kurdistan ji aliyê zevînî ve girêkên çiyayî yên zehmetin, ku nayin
bindestkirin, lewre dibe ku desteyek ji deh an bîst merivan xwe di van çiyayên
bi daristana hatine pêçan veshêrin û bi livbaziyên herifandinî, bi derbasbûna
nava gundên nêz, rabin.

 

*
Bo wan baregehên cîgirtî hene?

 

*
Bo wan çi xêzên “xet” shervanî yên bereyî nînin û çi baregehên wan ên
cîgirtî jî nînin û ciyên hebûna hêzên wan jî ne nase, ewan mîna çeteyan lê
didin û bi dervey sînoran ve direvin.

 

*
Lê me bihîst, ku hebûna wan li Suleymaniyê ashkereye.

 

 

*
Erê, ewan li Suleymaniyê hene, tevî ku ev hebûn gavkirinek ashkere û diyare di
ser xaleke giring re ye ji peymana Washington’ê. Mamosta Celal Talebanî
xwe bi wê xalikê ve girê nade, ku wî Amerîkan û Tirkan agahdar kirine, ku çi
komikên Öcalan li herêmên bin destê wî de nînin. Tirkan jî nivîsgeha
xwe li Suleymaniyê bo vê yekê vekirine, lê bi rastî, hîn jî hebûneke ashkereyî
ya van komikan di herêmên bin destê YNK de, heye.

 

*
Bi nisbet Öcalan, ma tu bawer dikî, ku têkiliyên wî yên berê bi komikên wî re,
pishtî girtina wî, hilweshiyan?

*
Serkêshekî tenha nîne, niha di cîgahê serokatiyê de sê kes hene, evin:
Cemîl Bayîk (Cuma), Osman Öcalan (Ferhad) birayê Abdullah 
Öcalan, û yê sêyemîn jî Mustefa Qureshîye (Qeresungur).

 

*
Ma diravkirina wan pishtî girtina Öcalan ji kuye?

 

*
Hebûnên wan pirin.

 

*
Lê pêwîst bû, ku wan hebûn li gel Öcalan biçûna?!

 

*
Agahiyên min di vir de ne besin û em kar dikin, ku di vî warî de bêhtir
agahiyan bi dest xwe ve bînin.

 

*
Li gorî agahiyên we… Ma Öcalan di hindir bendexaneyê de ji dest çûye û li
xwe naye “ îtîraf kir” ?

 

*
Ji ewê, ku me di televisionan de dîtiye, diyare ku ew ji serî de ji dest çû
bû, û ji ber parastina rastiyê di vir de, divê ez

 

bibêjim, ku hîç agahiyên min li ser rawestana wî li gel saziyên hêminiyê yên
tirkî tune ne, lê li gorî gumana min, wî li gel van saziyan alîkarî kiriye ji
ber ku ew merivekî newêreke, û eger wêrekiya pêshewayekî li ba wî heba, wê di
nav merivên xwe de bijiya, ne li derve, ew teviya jîna xwe derbas nav herêmên
Kurdistanê nebû, wî jîna xwe tev li Ankere û Îstanbolê borand û pisht re di
sala 1979′ê de bi derve de reviya û bi carekê neket Kurdistana Tirkiyê û
sergerana livbaziyên xwe ji dûr ve bi telefonê “dûrbîstikê” dikir.

 

* Ma dema navbera we bash bû jî, ew dîsa neket nav herêmên we?

 

 

* Min bangewazî li wî kir, ta ew bête herêmên me. Ewî newêrî bû û bangewaziya
min nepejirand. Me ji sala 1980′ê ve ta 1986′ê alîkariya wan kir û me xwe ji
ber wê yekê xist mezintirîn dijwariyan, û hêrishên leshkerê Tirkî li ser me çê
bûn, lê li hember vê tevî, bersiva me bi pishtlêdanê di sala 1986′ê de kirin.
Pisht re di sala 1989′ê de bazariya xwe li gel “muxaberatên îraqî”
kirin û bexshîsha wê bazarê (8) hêjatirîn kadroyên me bû, ku ewan tev bi dar
ve kirin. Eve yek ji egerên, ku hêshtin em ji wan bi dûr kevin û alîkariyê li
gel wan nekin.

 

Pisht re ewan bi gelek karên ji exlaq û bihayîyan û ji mafên mirovan dûrin,
rabûn. Her mirovekî, ku bîr û baweriyên wî ji yên wan cuda bin û dev ji wan
berde, pêshdema wî kushtine û termê wî avêtine di newalekê de ye. Lewre ez
dibêjim, ku kesê amadebûna wî tuneye, ku di nav merivên xwe de bijî û
amadebûna wî bo mirinê li ser zevînê, ku ew ‘îdîa’ dike, ku ew dixwaze rizgar
bike, nîne, wê bêguman di bendexaneyê de ji dest xwe biçe. 

 

* Ma tu bawer dikî, ku komikekî hevkariya hev kirin bo girtina wî li Neyrobî,
an ev pirs lîstikek navnetewî bû?

 

* Eve livbaziyeke mezin û li hev ketî bû, û ez dûr nabînim, ku hinek komik tev
li karê girtina wî bûn, lê xwesh bi cihe, ku bêhtir ji saziyeke herêmî tev li
vê livbaziyê bûne.

 

* Ma ev tê wê wateyê, ku gelek destên sazyan di nav rêzên wan de hebûn?

 

*
Erê, ez vê bawer dikim.

 

*
Li gorî serpêk û serohatiya te ya dirêj ji tevgera kurdî re, ma tu bawer dikî,
ku diyarka “zahîre” Öcalan ji holê rabû an ewê shêweyekî nû û terzekî nû û
pishtgîriya hinek dewletan li holê bimîne?.

 

*
Ez bawr dikim, ku Öcalan wek kesaniyekê êdî ne xwedî çi sire ye, lê bi
nisbet pirsa kurdî, ez bawer dikim wê ev diyarke her bimîne. Hema Partiya
Karkeran, ez bawer dikim, ku wê bi terz û bawerî û rêya kar û boçûna berê
nemîne, û ez hêvîdarim, ku ev guhartin guhartineke bash be.

 

*
Kenala wan a televisionî li Europa hat girtin, ma tu bawer dikî, ku ev girtin
tenê rûçikî ye, an wê bi cediyet li hember xebata wan di welatên Europa de
bite rawestan?

 

*
Bi rastî em dibînin, ku pishtgîriyeke europî ya mezin li gel pirsa kurdî heye,
û ez bawer dikim, ku eger kenala wan bi hishmendî û bê hirhitandin “teh’rîd”
kar bikira, wê niha di kar de bima. Ew kenal kiribûn acetekî hirhitandinê û ji
bo wê hat girtin.

 

*
Hejmara shervanên Partiya Karkeran di herêmên Kurdistana Îraqê de çiqase?

 

 

*
Ez hejmara wan di herêmên mamosta Celal Talebanî de nizanim, lê bi nisbet
herêmên me, ez bawer dikim, ku hebûna wan ne bêtire ji du hezaran.

 

*
Ma van hejmar, hejmarên berê ne?

 

*
Na, berê hejmara wan gelek bêtir bû, û gelekan ji wan xwe dan bi dest me.
Hejmara wan a berê dora çar hezaran bû.

 

*
Ma hejmarek ji wan tev li hêzên we bû?.

*
Gelekan ji wan xwe dan bi dest me û niha jî hejmarekê ji van çek hilgirtiye û
sherê wan dike.

                   

*
Ma raste, wek tê gotin, ewan bizava xwe dikin, ku ji Suleymaniyê ve destpê bikin
bo avakirina saziyeke neteweyî di Kurdistana Îraqê de û armanca rastîn lêdana we
ye?

 

*
Wan rojekê jî dev ji van bizavan bernedane, xebitîn, ku hinde partiyan bi navên
cûrecûre çê bikin, ji wan Tevgera Neteweyia Kurdî, lê bi rastî ewan di
wan bizavan de li herêmên me bi ser neketin û sedema wê, ew bû ku wan kiryarên
gelek xirab li hember nishtivanan kirin. Dibe, ku hinde kesan bo lishtên
bazarvanî an kesanî alîkariya wan bikin, lê ewan bi gelemperî di van herêman de
nayin pejirandin.

 

*
Bi nisbet Tirkiyê…. Pêsheroja tevgera kurdî li gorî dîtina te wê çi be?

 

*
Tevgera kurdî li Tirkiyê ji van ve dûre û ew ne li gel shêweyên karê wane, ew
Demokratiyê dixwaze û çareserkirina pirsa kurdî bi rê û çareyên ashtiyane.

 

 

 

Têkilî li gel E’reban

 

*
Berê, pêhoshiyek hebû, ku E’reb tê nagihînin pirsa kurdî û di salên dawiyê de,
we dest pê kir bi herêma e’rebî  ve bilivin. Ma we tishtek di vî warî de bi dest
xist?

 

*
Têkilî ber bi bashbûnê ve diçe û ez bawer dikim, ku wê di pêsheroja nêz de
pêshdaçûnên gelek giring di warê têkiliyên E’rebî-Kurdî de çê bibin.

 

* Û
helwêsta Bexdadê ji livên we ber bi qada e’rebî ve çiye?

 

*
Min hîç tishtekî li hember vê yekê nebihîstiye. Dibe, ku ewan van livînan û ji
ber têkiliyên me bi gelek dewletên e’rebî re ne dilxwesh bin, lê ev li ser wan
bûye tishtekî rastînî û divê ewan li gel bijîn.

 

*
Hevjiyan di navbera we û Bexdadê de, em çawa bi nav bikin? Ma ew hevjiyana
hêzdarane an ya jarane, an çiye?

 

*
Ew ne hevjiyana jarane, lora ku em ne jarin, lê herêma di pevçûnê de dijî û
rewsh pishtî Cenga Xelîcê gelek hat guhartin, cîhan û rewsha kurdî û Îraq
jî tev hatin guhartin, û lewre me di serî de xweya kir, ku emê nebin kaxezek
zorê li ser Bexdadê, kî fermandariyê li me dike bila bike…

 

Em
nikarin bibin pireyek derbasbûnê bo roxandina sazûmanê li Bexdadê. Di wê demê de
jî em nikanin bibin parek ji sazûmana îraqî, eger daxazên gelê kurd bi cih nîne
û bi taybetî çareya federal.

 

Eger sazûman li Bexdadê amadeye li ser çareya federal ji pirsa kurdî re li gel
me li hev bê, eve yê ku bo me giringe û ne tishtekî dî, lê eger ew ne amade be
ji vê çareyê re, ez nabînim, ku shûngir “alternatîv” vegera bo shere
careke dî.

 

*
Hene dibêjin, ku Kurdan her car delîve winda kiriye, û evana dibînin, ku hevjîn
bi Bexdadê re dibe, ku di fincekê de nemîne, eger shêrê îraqî ji qefesê derket û
bo wî didan careke dî çê bûn.

*
Ez hêvîdarim, ku ayîn ne bi wî shêweyî be, û ez dibînim, ku me û sazûmana li
Bexdadê gelek hode ji serpêkên berê girtine, û ta eger rewsh bên guhartin,
rewsha kurdî jî ne mîna ya berî niha bi bîst salane. 

Ez
ji dilê xwe de hêvîdarim, ku sher careke dî di navbera me û sermîriya navendî de
bi hev nekeve, ne ev sermîrî û ne jî yeke dî, lê eger sher careke dî bi hev ket,
wê berxwedana gelê kurd ne wek carên berê be, cîhan hatiye guhartin û nema
dipejirîne, ku tishtekî wek carên berê bi seriyê gelê kurd were.

 

*
Ma ev tê vê wateyê, ku “Kosovo” a îraqî wê amade be, eger Bexdadê daxwaz kir, ku
koçbera hevjiyanê li gel rewsha we ya niho di Kurdistana Îraqê de biqedîne?

 

*
Erê, û wê “Kosovo” ya îraqî ji “Kosovo” ya
Yûgislaviyî mezintir be. Gelê kurd nikare bi asanî dest ji azadiya, ku

 

niha têde dijî berde û wê ji bo parastina wê bihatirîn dêrîna xwe bike qurban.

 

*
Ma ewê, ku hûn di vê koçberê de wek mezintirîn dijwarî dibînin çiye?

 

*
Mezintirîn dijwariya, ku em jê ditirsin, pevçûna navxweyiye, û eger careke dî
pêda bibe -Xwedê neke- ewê dijwariya mezintirîn be.

 

* Ma çi aso bo sherê navxweyî heye?

 

* Ez bawer nakim û ez dûr dibînim, ku careke dî di navbera Kurdan de sherekî
navxweyî çê bibe.

 

* Ma hevdîtinên we bi mamosta Celal Talebanî re berdewamin û her hene?

* Hevdîtina me ya pashîn di serê vê salê de bû, lê di navbera me de name û
komîtî civînên xwe digudînin.

 

* Me bihîst, ku we 60 mîlyon Dînarên îraqî dan bo YNK bi rêberiya Celal
Talebanî. Ma ev bi cih anîna peymana Washington’ê an jî mîna alîkariya bira ji
birayê xwe re ye?

 

* Ew pêgirêdana me ye bi yek ji bendên peymana Washington’ê, û mîna alîkariyekê
ji aliyê me de ye bo birayê me li Suleymaniyê.

 

*
Ma ev para wan e ji xûka (pac), ku hûn distînin?

 

* Bi carekê na… Ew destpêdaneke bo sivikirina nalîna birayên me di herêma din
de. Lê – û berxwedarî bo Xwedê – rewsha wan a diravî û aborî niha ji
rewsha me bashtire.

 

 

Hevpeyvîn li gel rojnameya Ezzeman

 

Nêçîrvan Barzanî

Cîgirê serokê wezîran

28.07.1999

 

“Hêminiya gelê me ramyariya me biryar dike”

 

(Ji belavokên
PDK-Liqê sheshê li Europa)

 

Cîgirê serekê fermandariya kurdî li Iraqê Nêçîrvan Barzanî got, ku
shervanên PKK dest bi zorê di bakurê Iraqê de kirin, û bi rijtinî got, ku Kurd
Iraqê ji xwe re nishtiman dinasin û Bexdad zevînê wan e, û li ser radiweste, ku
nebûna hevpeymanê li gel fermandariya îraqî naye wê wateyê, ku sher bi wê re
bigude.

 

Berpirsê kurd, endamê bûrowa ramyarî ya Partiya Demokrata Kurdistan di
axiftinekê de li gel (Ezzeman) xweya kir, ku PKK dest bi sher kir, di
hindir zevînên îraqî yên kurdî de sala 1995′ê û diyar kir, ku serokê wê
Abdullah Öcalan ji serî de helwestên dij bi fermandarî û parlemana
Kurdistanê girtin, û binxêz kir, ku Kurd parêzerin bo têkiliyên îqlîmî yên
pîvayî li gel Tirkiyê, Sûriyê û Iranê, û got, ku bo fermandariya kurdî têkiliyên
ramyarî û aborî yên giring li gel Tirkiyê hene, û diyar kir, ku Kurd li hev
nekirinên “îxtîlafên” tirkî-îranî de bê layin.

 

Li ser têkiliyên tirkî-îsraîlî jî, Nêçîrvan Barzanî diyar kir, ku ev karê
herdu layane, lê binxêz kir, ku Kurd dê nebin parek ji wê têkiliyê û dê nehêlin
yek li ser wan casûstiyê bike, û xweya kir, ku têkilî li gel Iranê her beropêsh
diçe, pishtî vekirina dan û standineke kûr bi wê re li ser herdu sewiyên
leshkerî û ramyarî û serlêdanên herdu aliyan ji hev û din re. Wilo jî têkilî
bashin li gel Sûriyê û got: Em rêzgirtina serok Hafêz Al-Ased dikin û
têkiliyên me bi Sûriyê re dîrokî ne, tevî hemî bûyerên, ku li herêmê
dibin, û li ser têkilyê bi fermandariya îraqî re, cîgirê serokê fermandariya
kurdî got:

 

Em li têkiliyê bi Iraqê re ne mîna li têkiliyê bi yên din re dinêrin, ji ber ku
em Iraqê nishtê xwe dinasin û Bexdad zevînê me ye û paytextê hemî îraqiyane,
û bi ser ve jî got:

Em ne shûngirê sazûmana Bexdadê ne, em xudanê kêsheyekê ne, lê ev me nake acetek
bo bi cih anîna daxwazê.

 

Li ser zagona rizgarkirina Iraqê jî, nûnerê kurdî diyar kir, got:

 

Helwesta me ne li gorî vê zagonê ye, ji ber ku em vê zagonê mîna kêmkirin û
nizimkirina berevaniya îraqî dibînin…

 

Û bi ser ve jî got, ku kar li gel kirin bi vî terzî li gel mirovên xwedî
kêsheyekê nizimkirine. Û li ser dayîna hinek asanî bo berevaniya îraqî, binxêz
kir, ku herêmên kurdî wê hîç nebin destpêgehek bo karên leshkerî ji berevaniyê
re.

 

Berpirsê kurd li ser jî rawestî, ku fermandariya Kurdistanê gelek kefteleftên
mezin dike bo rakirina tevzînokan “muxedîrat” ji holê û paqijkirina
herêmê ji wan, û di vê babetê de diyar kir, ku saziyeke polîsê taybet bo vê
mijarê hatiye avakirin.

 

Barzanî

- di axiftina xwe de bi sernûserê (Ezzeman), Saîd Al-Bezzaz re -
Yekîtî Nishtimanî Kurdistan û serokê wê Celal Talebanî kirin egera
shehtîna axiftinên Washington’ê yên pashîn di navbera herdu partiyên
kurdî de û diyar kir, ku nûnerê Yekîtî di roja dawiyê de, qolkirina
“îmzekirin” shesh dukomentên, ku li ser wan hatibû li hev hatin, nepejirand,
û binxêz kir, ku Demokratî Kurdistan ji dil de gihîshtina çareyekê, ku
misogeriya venegera bo pevçûnê bike, dixwaze…  

 

Ji çar pishtan ve, têkoshîneke xwînî û tund di malbateke kevin de ji bo
kêsheyeke netewî, berdewame, ewe malbata Barzanî li Kurdistana Iraqê, ku
mirinê ji sed salî ve dest avêtiye mêrên wê yên, ku di nav gelê Kurd de
pêshengiya libata ramyarî û civakî dikin, û gava tu guh didî Nêçîrvan Idrîs
Barzanî, neviyê rêberê dîrokî yê tevgera kurdî Mele Mustefa Barzanî,
tu pêdihoshî, ku hêzek vê malbatê û kanîna wê di gudandinê de, di nîrên giran
de, ji pêhoshiya endamên wê tê, ku bo wan histobariyek pirlayî heye, ji ber ku
ewan netewparêzin di aliyê xwedîkirina daxwazên gelê xwe de, bo pêdakirina
kesaniyeke serbixwe û bo berxwedana xweyî di nav gelên çarmedor û hêzdar de… û
ewan êlparêzin, parêzkarin, li gorî bingehên oldarî û civakî digerin, ku ewana
bûne nimûneyên rasteqînî ji alîgir û pishtvanan re, lê tishtê zêdetir bûye di
kesaniya va pishta nû de, ji siyasetmendên vê malbatê ewe, ku serpêkên  nûjen bi
lezkî tev li avahiya wana kesanî ya klasîkî (netewî, olî û êlî) dibin, çiku em
dibînin, ku Nêçîrvan bi xwe tishtekî ji ramyariya nîvdewletî nahêle, bê
ku li ser raweste, û dibe ku ew dizane, wê gelê wî ciyê xwe yî rast nestîne, bê
shirovekirina diyarkên ramyarî yên ji Amerîka latînî ta bi kûraniya Asiya dirêj
dibin, na belê, dêmenê wî yê shervanî hema-hema winda dibe, dema ew li ser
nûtirîn pirtûkên stratêcên amerîkî dipeyive, û ew serbilinde, ku fermandariya
kurdî kanî bû berxwedanê li hember xêza qaçaxiya hishbiran “muxedîrat”
bike, tevî ku Kurdistan di navenda herêmên çandin û qaçaxiya van hishbiran de
ye.

 

Nêçîrvan
xwe mîna yekî ji avahiyeke gishtî dibîne, ji ber ku fermana apê wî hêja Masûd
Barzanî, serwerê PDK, jêdera karên wî yên rojane ye, û ewê ku bûrowa ramyarî
ya partî biryar dike, ew bi xwe jî têde endame, bo wî çarçiva, ku ew têde
dilive, bi ser ve jî ew cîgirê serokê fermandariya kurdî ye, ku wê ji xwe re
Erbîl, paytextê Kurdstanê, kiriye baregeh.

 

Xema cugrafiya li ser Nêçîrvan heye, mîna rêberên Kurdan yên nû
pêdihoshin, ku gelê wan di xefkeka cugrafî ya girêkî de ye, lê dibe ku ev jarbûn
bi xwe bibe egerek pêdakirinê, û ji bo vê Nêçîrvan têdigihe wateya
parastina têkiliyên bi hêz li gel Tirkiyê…û wilo Sûriyê û Iranê jî, û bêyî ku
têkeve pevçûneke belash li hember fermandariya navendî li Bexdadê.

 

Her tishtek vedigere xaleke palpêdanê ya mezin, çiku ne parastin bo Kurdan
dimîne û ne jî cî ji wan re, eger ewan ciyê xwe yê rast di nav dewletin hêzdar
de nebînin…û ji ber vê yekê, zimanê pevçûna klasîkî êdî ne pêwîste û li ciyê
wê zimanê sharistanî û hishberiya “e’qliyeta” lishtên “mefe’tên”
hevpar û derbasbûna nav kar û barên xelkê din, di serî de li Tirkiyê û pisht re
li welatên herêmê yên dinê…li ser van navnîshanan û hinekên din, me gengashî
li gel Nêçîrvan Barzanî, endamê Bûrowa ramyarî ya PDK kir, û eve metnê
wê:

 

Hevpeyvîn

 

- Mijara kurdî di etmosferekî îqlîmî yê girêkî û bi nav hev ketî de, di
çarçiva gishtî de, dijî. Tu di vê etmosfera îqlîmî de, çawa li pêsheroja Kurdan
dinêrî?

 

- Rastiyeke dîrokî û cugrafî heye, ewe ku gelê kurd di perçimekî cugrafî de
dijî, ku ji wî re hatiye sînorkirin, û eger ev sînorkirina, ku di nexsheya
cîhana me ya niho de neba, wê gelê kurd ê, ku dixwaze mîna her gelekî din bijî,
niha wê bi hev re ba…û ji vê nêrînê ve, bo her dewletekê taybetiyek di
îvkirina çareya destêdana kêsheya kurdî de heye, lê eger tu ji min, mîna
kurdekî, bipirsî, ez bê guman dixwazim di bin deselatiyeke kurdî de bim.

 

- Fermandariyek an dewletek?

 

- Dewlet. Lê gava ev nebe, emê bêjin: pêwîste, ku bo her parçeyekî çareyek hebe
li gorî nîrên gelê kurd ê, ku di her dewletekê de dijî.

 

Eve nêrîna min li ser shêweya çareserkirina kêsheya kurdî di va etmosfera îqlîmî
de.

 

- Ma tu ramana pirshêweya çareserkirinê dipejirînî?

 

- Bêguman di her herêmekê de, di her parçeyekî de çareyek bi shêweyekî ji
shêweyan heye û ne bi yek shêweyê, û ez li gel ramana pirshêweyî me di
bijartinan de, ji ber cudabûna nîrên dewletên, ku niha Kurd têde hene.

 

- Ma îva jêrtirîn ji mafên gelê kurd çiye, an jî îva, ku dahatin ji wê naye
pejirandin?

 

Ma evana mafên çandeyîne, an mafê çarenivîsê ye, an mafên otonomîne, an jî mafên
federalîne, çiye îva kêmtir?

 

- Kêmtirîn mafên her netewekê di her cigayekî cîhanê de mafên çandeyîne,
parastina zimanê wî yê taybet û parastina nasnameya wî ya sharistanî û serohat û
a’detên taybetin, bo van mafan gishan jî îva jêrtirîn nîne.

 

- Ji bo vê, ma îva bilindtir çiye?

 

- Ew dewlete û em jî li dij avçûnê melevaniyê nakin. Ji ber ku kanîna me tuneye,
divê em jî li gorî parçeyê ku em têde ne, xwe saz bikin û em li çareyekê, ku li
gorî van nîrane, bigerin.

 

-Hinek muctehîdên bi ramana dewleta îslamî bawer dikin, dibînin, ne ku li
Iranê tenê, Islam netewan dih’elîne û tev li hev dike. Tu vê destêdanê çawa
dinirxînî?

 

Bo nimûne Talîban li Afganistanê  dibêjin: Em nûneriya projeya xîlafetê dikin,
ne shîe’h û ne Sunne, û li Iranê jî Xumeynî digot, ku Islam tirk û Kurd û Faris
û E’reban di dewleteke îslamî de dike yek netew…û hinek hishmendên din hene,
dibêjin, ku Islam çareye û dewleta îslamî problema netewan vedirisîne “h’el
dike”. Ma tu vê mîna kêmkirina mafên netewan bi gishtî û ji wan netewiya kurdî
dibînê?

 

- Kurd netewek musilmane û her a’det û serohatên wan jî mîna a’det û serohatên
netewên musilmanên dinin. Di Qurana pîroz de “Me Hûn ji gel û êlan pêda kirin”(^[1])
û ta niha jî em neketine ber qirkirin û pêketin û kushtinê ji ber ku em
musilmanin, lê ji ber ku kêsheya kurdî di serî de pirseke neteweyî ye, û Islam
jî netewê tune nake…

 

- Pishtî têkçûna Sovyêtistanê û pishtî ewê ku li Belkan çê bûye û
hatiye  parkirin, etmosferekî cîhanî pêda bûye, ku rê dide bo ramana serxwebûna
netewî, tersî rewsha berê, û vê yekê jî hikariya “posîdeya” xwe li Kurdan tevan
kiriye?

 

- Kurd neteweke, ku ji hezaran sal ve di vê herêmê de ye, dibe jî daxwaza her
kurdekî jî li kî derê be, damezirandina dewleteke kurdî be, lê problema me ewe,
ku em bi herêmeke cugrafî û îvkirî hatine fermankirin, û divê em rastîner bin di
bizavên xwe de, ji ber ku dewletên, ku em têde dijîn dewletin hêzdarin, mîna
Iran, Sûriye, Tirkiye û Iraqê, û mijara damezirandina dewleteka kurdî di dilê me
de ye jî, lê ev pirseke ne rastînî ye û niha jî delîve jê re nîne.

 

Bo vê, em jî xudan wê bîr û baweriyê ne, ku ev problem pêwîste di çarçiva van
dewletan de, li gorî taybetî û nîrên wan bite veristin, û ji ber vê, em li gel
ramana pirçareyî ne.

 

- Bila em herin ser pêshnasiyê û li gel pêsheroja hevrazîkirinê bin. Bo
nimûne, em niha li ser çareseriyê dipeyivin, lê pishtî (25) salan, Ma tu bawer
dikî, ku dewletek kurdî di nav van çar dewletên netewî de derket, wê dewletek
jar be û bindestê hikariya van dewletan be?

 

- Bêguman, ku van fermandariyên em bi wan re hevparê jîn û cugrafiya û dîrokê
ne, fermandarîne bi hêzin, û eger me dev ji vê îftîradê berda, ez bawer nakim,
ku gelê kurd wê jar be, çiku ew netewek ashte, dixwaze di etmosferekî têkiliyên
siroshtî de, li gel tevan bijî û naxwaze probleman bo yên din  çê bike.

 

- Eger em werin bi taybetîkirin “bi texsîs” di nîrê ramyarî yê niha de
li rewshekê ji rewshan binêrin, yanê em li Sûriyê -wek mînak- binêrin, ku li wir
partiyekî kurdî ne qoçan kirî heye, lê di wê demê de jî cengên e’rebî yên mezin
li Sûriyê nînin û ne jî di navbera fermandariya navendî û Kurdan de, wek çawa li
Iraqê. Ma ev ashtiya civakî ya heyî rewsha hevrazîkirinê û ewafuqê vedibrîse, an
ew dikare ber bi shêweyên destûrî yên bashtir bite guhartin?

 

- Hebûna kurdî li Sûriyê bi gishtî ji aliyê hejmarê ve hebûneke jare, ewan hene
lê hejmara wan kême, bi taybetî pishtî ramyariya, ku berê hatibû borandin, û
mebesta min ramyariya koçkirina Kurdan ji herêmên wan ber bi shamê û herêmên din
ve. Ez bawer dikim, ku bo wan jî daxwazên gishtî yên Kurdan hene, lê ewan li
çareya di ashtiya civakî ya heyî de digerin û daxwazên tevgera kurdî li Sûriyê
daxwazin jêrkî ne, ku bi wan daxwaza mafên xwe yên çandeyî divên.

 

- Em biçin ser Tirkiyê, ku ew dewleteke hevsere “cîrane” bo Kurdistana Iraqê
û têde hejmareke mezin ji Kurdan heye û îshkaleke europî ya beranber bi vê
dewletê li ser mijara Kurdan li wir heye. Ev rewsha dîrokî û cugrafî û aborî,
têkilî tev li hev û bi nav hev xistî û girêkî kiriye. Ma em dikarin van aliyên
têkiliyê di navbera we û Tirkiyê de berçav bikin, berî ku em têkevin shiroveya
mijarê? Û ne xeme, ku tu ji me re pêshkeftina têkiliyê di navbera we û vê
dewletê de li gorî ruhniya hevseriyê û ruhniya dîroka dirêj, xweya bikî, û bi
ser ve jî lishtên hêminî?

 

- Têkiliyên di navbera me û Tirkiyê de têkiliyên teze ne û ne kevinin û bi
shêweyekî bê navber di sala 1991′ê de pêk hatin…û têkiliyên me yên ramyarî û
aborî jî li gel wan hene û hinek pêmijûliyên hevpar di navbera herdu layan de
hene, û bêguman Tirkiye bo me dewleteke hevsere, lê tevî vê yekê jî em bawer
dikin, ku wê ji bercewendiyê be, ku çareyeke ashtiyane û ramyarî bo pirsa kurdî
li Tirkiyê bite dîtin.

 

- Lê bo we, wek Kurdên Kurdistana Iraqê çi problemeke we ya netewî li gel
Tirkiyê tune ye?

 

- Em bi vê shêweyê nafikirin, ji ber ku kêsheya kurdî bo me li gel Bexdadê
çareser dibe, û eve jî li gorî terzê, ku em bi fermandariya navendî re
digihîninê, yanê Tirkiye dewleteke dî ye, em dest navêjin kar û barên wê.

 

- Ew jî dest di karê we nade?

 

- Bingehên, ku têkilî li ser hatiye avakirinê, hevpayenî ye “îhtîram hevdu”,
û em dest di karên wan ên hindirî nadin û ewan dest di karên me yên hindirî
nadin.

 

- Tevî rawestandina dîrokî ya serokatiya Barzanî û pishtvaniya PDK bo Kurdan
li cîhanê gishtî û di Tirkiyê de jî, di van salên dawiyê de li hev nekirinên
“îxtîlafên” li ser zevînê di navbera PDK û PKK de derketin holê û gihîshtin
qonaxa bi kar anîna zorê. Ma mera nedikarî bû xwe ji van peveçûnên çekdarî
biparasta, û kî berpirsê van pevçûnane di navbera herdu partiyan de?

 

- Ev rewsh bi rastî heye, gel heye û mirov nikare hebûna wî înkar bike û em
bawer dikin, ku mijara Tirkiyê mijareke dî ye, ew pirseke partiyekî ramyarî ye,
lê ne pirsa netewekê ye. Li Iraqê -bo nimûne- hemî partiyên kurdî çûn, lê gel
her dimîne, partî diçin û gel dimînin. Gava em li ser li hev nekirinan
dipeyivin, divê em bi shûn ve vegerin û mixabin! Gelek caran em tên bersûckirin,
ku em dij bi PKK ne, wek çawa tu bêjî pevçûna me û PKK bo pevçûnê ye. Rastî ewe,
ku em ne problemin û em ji wan re nabin asteng, lê wan xwe ji me re kiriye
asteng.

 

Bo nimûne, bila em li ciyên pevçûnan binêrin, ewan li kî derê çê dibin? Ewan di
kûraniya zevînên kurdî-îraqî de çê dibin, dema em û YNK bi hev re di
fermandariya îqlîmî de bûn, em gihan wê baweriyê, ku pêwîste em nehêlin evana
destdirêjiyê li karê me bikin, ku li îqlîmê me bêhtir dibû, û ez naxwazim  navan
bêjim, lê ez bawer dikim, ku PKK dij bi gelê me di ber hinekên din de sher dike,
û ji serî de gava serhildan sala 1991′ê çê bûye û parleman û fermandarî hatin
damezirandin, Abdullah Öcalan helwesta xwe li hember kêsheya kurdistanî
di Iraqê de diyar kir û ew jî helwesteke nebash bû, dema digot: ev parleman
nebashe û divê nemîne û ew lîstikek amerîkaye, û tishtin din ji gotinên
daxweyankirî û nasbûyî, û alaya sher bi deselatiya herêmî re li Kurdistana Iraqê
hilgirtin, lewre me û YNK bi hev re dij bi PKK sher kir, pishtî ku em binzorê
sher bûn, di dema ku sher ne daxwaza me bû, ew ji ber zorkirina, ku PKK aniye
ser me sala 1995′ê û bê ûsht hêrish ser me kirine. Me berxwedana xwe kir û di
daxweyaniya wan de hatibû gotin, ku divê em mîna partiyekî di Kurdistana Iraqê
de nemînin. Ev di satelît û çavpêketinên xwe de jî gotin, pisht re em binzor
bûn, ku sher bi Öcalan û PKK re bikin. Me çi alîkarî ji çi dewletan
negirt, ta ji Tirkiyê jî, me kanî bû sala 1995′ê di wê demê de ewan piçekî
teidîb bikirana, ji ber ku ne di stratêjiya me de bû, ku ev sher bigude, lê
mixabin! PKK lîstika sira seyidê herêmê lîst û destêdana nav karê nishtevanan û
karê fermandariyê berdewam kir, yanê problema wan ne li gel PDK tenê ye, lê bi
gish xelkê vê cîgayê cugrafî ye, ku em bi navê Kurdistanê Iraqê nav dikin.

 

Endamên partiya karkeran bi karinan radibûn, ku me ne dipejirand, bo nimûne,
nishtevana xefkek didîtin, ji nishka ve bi ser rûyên wan de diteqiya, ku ên
bêsûc bên kushtin…

 

Pisht re mayîn “bombe” di rêyan de diçandin, û eger yekî kiça xwe di
gundekî ji gundan bida mêr, pêwîst bû, ku destûr ji wan bigirta. Eve jî bo gelê
me û bihayîyên wî yên nirxdar kêmanîye…Pire “koprî” ya Balinda
sê caran hilweshandin, çar xortên, ku jiyên wan hîn negiha bûn shanzde saliyê
kushtin û pisht re partiyeke, ku navê wan hildigire di herêmê de ava kirin. Bo
vê sher dij bi wan berxwedane û ez rûmeta parastina vê serpêkê “tecrubê”
li hember wan hildigrim û her tishtekî, ku tersî vê tê gotin derewe û
sextekirina rastiyane.

 

Têkilî bi Tirkiyê re

 

- Niha ayîn diyare, hûn ji aliyê dîrokî û neteweyî ve, li gel Kurdanin, li
her derekê, û di wê demê de jî têkiliya hevkarî û hevpayenî di navbera we û
Tirkiyê de heye. Ma hûn dikarin sirekê, wek partiyeke demokrat û kurdistanî, di
pêdakirina etmosferekî ramyarî yê çêtir de, bo Kurdan li Tirkiyê, bilîzin…ji
ber vê têkiliya hevpayenî?

- Di baweriya me de, divê ev problem bi shêweyekî ramyarî bite veristin û
keftelefta me di vê warî de ye, û divê kefteleftên xêrxaz bigudin.

 

- Destpê kirin?

 

- Em nikarin wan mîna kefteleftên sazkirî bi nav bikin…tenê bîr û baweriyên
xêrê armanc dikin û em carina jî peyivîn, lê em naxwazin bi shêweyekî bê navber
destêdana Tirkiyê bikin.

 

- Lê eger aliyekî ji nûnerên gelê Kurd li Tirkiyê -ne PKK- ji roshenbîr û
hêzên serbixwe yên din û hêzên civakî û ji aliyê fermandariya tirkî ve, ji we
bixwazin, ma hûnê amade bin bo bi cih anîna vê sirê?

 

- Erê ev bêguman dibe.

 

- Ma hikariya têkiliyên hevrêzgirtinê di navbera we û Tirkan de, di hêminiya
herêmê de çê dibe?

- Guman têde nîne, ji ber ku em di têgihîshtina hevpar de bo problemên herêmê
xwedî parin û di pêkanîna hêminiyê de, û baweriya me bi hev û din jî di
alîkariya vê yekê de heye, û li ser parastina têkiliyê di vê sewiyê de em
rijtin.

 

- Çawa?

 

- Bi encama vê têkiliya bash di navbera me û Tirkan de, êdî gelek bêhtir ji berê
me fêhm dikin û têdigihin îvikên mijara kurdî û girêkiyên wê, û bi vê nêrînê me
kanî bû etmosfereke munasêb pêda bikira, û Tirkiye ne hevserê, ku mera guh nede
hêza wê, ew bo me dewleteke xudan giringiye, ji ber ku ew rêya me ya tenha ye bo
derve û lishtên hevpar di navbera me de bûne egera babetekî cî be cîkirinê di
herêmê de, ev jî di pêsherojê de dikare pêsh ve biçe.

 

- Mebest -wek mînak- hêminiya herêmên sînorê ye, berxwedana li hember
hishbirane “muxedîrat” û problema têrora sazkirî, cerîmeta sazkirî di herêmê
de?. Ma we alîkariya Tirkan dij bi hishbiriyê kir, bo nimûne…?

 

- Xêza tevzînokan bi xwe di herêmên me de ne çalake, lê ew dikare bibe biveyek
“dijwariyek” li ser sînorên tirkî-îranî, hinek hevkarî û baweriyên hevpar
bo karê dij bi vê jana dijwar hene, lê çi peyman tune ne.

 

Bo nimûne, di pirsên cinayetan de, eger yekî dizî kir an bi curmekê rabû, em
alîkariya wan bi taybetî di herêmên sînorê de dixwazin. Alîkariya me ya leshkerî
jî bi Tirkiyê re di kembera sînorî de heye û ev bûye rêya bêhtir cîbecêkirinê di
herêmên me yên sînorî de.

- Tirkiye bi têkiliyên hêminî û leshkerî bi Israîlê re hatiye girêdan. Ma
helwesta we çiye? Lora têkiliyên we yên bash bi Tirkiyê re hene, Ma hûnê
bihêlin, ku Israîl xwe ji herêma Kurdistana Iraqê ve nêz bike?- Emê hîç li
gel dewletekê dijî yek dî nebin. Têkiliya me bi Tirkiyê re li ser bingehên bo
herdu layan nasberin û emê têkiliya xwe bi dewletekê re dijî yeke din çi nekin.
Mijara Israîl û Tirkiyê jî girêdayî ramyariya tirkî û ramyariya îsraîlî ye, û em
nebûn û emê hîç nebin parek ji vê pilanê, û emê ji hîç kesekî re nehêlin, ku
casûstiyê li ser me bike.

 

- Hûnê bo Israîlê jî nehêlin, ku xwe ji Kurdistanê ve nêz bike bo dewleteke
din biêshîne?

 

-Ev guman têde nîne, û ev yeke ji bingehên ramyariya me, û em li ser vê pirsê bi
gisha re radiwestin û bi taybetî bi Sûriyê û Iraqê re, û em rêzgirtineke taybet
ji serok Hafêz Al-Asad re dikin û têkiliyên me bi Sûriyê re dîrokî ne, û tevî
hemî guhartinên li herêmê çê dibin, wan helwestên dîrokî ciyê xwe girtine.

 

- Hûn bawer dikin, ku guftegotina ramyarî di nav we û Tirkan de -wek we berî
niha xweya kiribû- têgihîshtineke bashtir pêda kir ji pirsa kurdî re di cîhanê
de, ma nêrîna we û ya wan di raxistina pirsa kurdî de bashtir bûye?

 

- Ev mijareke mezine.

 

- Hûn di têkiliya Tirkiyê bi Iranê re bêlayin?

 

- Erê em bê layin. Têkiliya me bi çi dewletê re ji van dewletan hîç ne li ser
hesabê ya dine, û dewletên herêmê vê dizanin û dizanin em çendî li ser vê
ramyariyê mijardarin. Bo nimûne, têkiliya me bi Tirkiyê re bashe û ev naye wê
wateyê, ku têkiliya me bi Iranê re nebash be, belku tersî vê yekê têkiliyên me
hevxêzin û ewê giring ji me re bercewendiya gelê me ye.

 

- Dibe, ku PKK li helwestên xwe, pishtî girtina serokê wê Öcalan,
vegere?

 

- Ez bawer dikim, wê tersî vê yekê çê bibe, ji ber ku PKK dixwaze xwe û xelkê pê
bihoshîne, ku ew pishtî girtina Öcalan hîn hêzdare û lewre wê kiryarên
xwe bêhtir bike û dij bi me û dij bi gelê me raweste.

 

- Ma çi têkiliya partiya karkeran bi Kurdistana Iraqê re heye?

 

- Em jî vê pirsê bi xwe dikin…

Em jî bo wan dibêjin, ku Kurdistana Iraqê ne qada we ye û her tishtekî hûn
dikin, hûn di ber de berpirsin û ne em.

 

- Yanê qurbanî hene?

 

- Erê gelek kesên sivîlên bêsûc ketin û ji bo vê me pawangehên xwe li ser rêyan
pirtir kirin, ku em hêminiya çûn û hatina bêtirs ji nishtevanên xwe re bi cih
bînin û wan ji karên têrorîstiyê ji aliyê leshkerî ve biparêzin, û di qada
pevçûna leshkerî de dest bi ser dayîn ji aliê me ve bi tevayî û gishtî hatiye
kirin û tishtê, ku em bi egera wê xembar bin, hîç tuneye û em dikarin li her
livînekê bi hêz vegerînin.

 

- Têkilî niha bi Iranê re çawaye?

- Berî niha bi salekê tenê, problem di navbera me û Iranê de hebûn. Van problem
dema em çû bûn serlêdanekê li Iranê çêbûn û me guman kir, ku wê encamên bash
bide, lê mixabin! Pishtî wê serlêdanê wan problem pêda bûn.

 

- Hinek kesên rêberiyê hatin girtin?

 

- Erê bi bersûckirina casûstiyê, pisht re ewan qurtal kirin “berdan”. Bê
guman Iran dewletek giringe û ew hevsera me ye jî, û bi dirêjiya xêzê alîkarî bo
sivîlan di dema mishxetiyê de kiriye.

 

Daxwaza me pêdakirina têkiliyên dostanîne li gel Iranê, ew jî mîna dewletên din,
û di vê navberê de me kanî bû dan û standinekî kûr û bash li gel Iranê çê
bikira, û em berî mehekê bi serlêdanekê rabûn, hêviya me jê ewe, ku hikariyê
bike û encamên bash di navbera me û komara îslamî li Iranê bide.

 

- Ma we li ser mijara bi kar anîna zevînê Iranê ji aliyê kesên PKK ve, bo
hêrishkirina ser we, axivîn?

 

- Ev mijar di çarçiva axiftina li ser mijarên sînorên hevpar, ku niha di nav
herdu aliyan de hene, hat ser zimên. Ji ber ku em ji kesekî re nahêlin, ku
sînorê dij bi wan bixebitîne û ewan jî rê nadin kesin din, ku me biêshînin.

 

-
Ma rast jî, dest li ser dan “seytere” pishtî peymanê çê bû ?

-
Em nikarin bibêjin, ku sedased bi cih hatiye, lê pêshketin çê bû, hema pêwîste
ji aliyê Iranê ve sînor bêhtir bite parastin.

 

-
Ma têkiliyên we yên aborî li gel Iranê hene?

 

 Me
shandina nûneriyeke aborî bo Iranê biryar kir û em niha livbaziya bazarî di
navbera herdu aliyan de dixebitînin.

 

-
Ma mebest ji vê yekê, dan û standinên bazarîne an tishtekî ji wan mezintire.?

 

-
Tenê dan û standinên bazarîne.

 

-
Ma li gel Iranê mijara tevzînokan nehat peyivîn…? yanê hûn di herêmeke
paqij li Kurdistana Iraqê de dijîn û ji lishta we ye, ku hûn berxwedana dij bi
derbasbûnekê di herêmê de bikin. Ma ev mijar û çawaniya hevkariyê bo rêgirtinê
li derbasbûna tevzînokan anî ziman?

 

-
Bi taybetiyekê ew nehat peyivîn, lê -bo mînak- em li ser qaçaxiyê peyivîn, ji
ber ku em bi rastî dixwazin herêmê me, wek ew berê çawa bû, ji tevzînokan paqij
bimîne, û em li ser vê yekê mijûlin, em bizava xwe dikin, ku lêgera vê mijarê li
gel polîsê navneteweyî jî bikin û me pareke taybet di saziya polîsê de li
parêzgeha Erbîl’ê, bo ji nav birina vê janê vekiriye.

 

 

Têkilî li gel Iraqê

-
Ma têkiliya bi fermandariya Bexdadê re di van du salên pashîn de shehitîne û
bi pash ve çûne?

 

-
Em li têkiliyê bi Iraqê re ne mîna têkiliyê bi yên din re dinirxînin, ji ber ku
em Iraqê ji xwe re nisht “weten” dizanin û Bexdad zevînê me ye, ew
paytextê teviya îraqiyane. Ramyariya me li ser vê bingehê ye û hîç bi carekê
shûngirtê li hev nehatinê naye wê wateyê, ku em her di pevçûnê de bin bi
fermandariya îraqî re, û em li ser vê bingehê ta roja îro mane, û niha jî
têkiliyên me yên bazarganî û werzishî “sporî”, mîna lîstika pêgok û
destgokê bi hev re hene, desteyên “fîrqeyên” kurdî li gel desteyên îraqî
dilîzin û di sewiya mirovî de nishtevan diçin Bexdadê û ji Bexdadê jî hejmarin
mezin tên havîngehên di herêmên me de, û têkilî di vî warî de ta niha rast bi çi
lerzînên “erdhejên” mezin nehatiye, dûrî ku kî li Bexdadê fermankariyê
dike, ji ber ku em ne shûngirtê sazûmanê ne, tenê me kêsheyek heye, lê ev kêshe
jî me nake aceteka bo daxwazê, kî çi ji me bixwaze, em di cî de bi cih bînin.

 

-
Helwesta we ji mijara zagona rizgarkirina Iraqê, tevlêbûna we di dan û standinên
Washington’ê de û

 

çûyîna nûnerê PDK, ku serlêdana Madlen Olbright kiriye?

 

-
Me helweseta xwe ji serî de îvkiriye û ew tersî vê zagonê ye, ji ber ku em wê
bash nabînin û ew nizimkirin û riswakirina berevaniya îraqî ye. De wer binêr!
Wan got, ku wê bo berevaniyê hinek kamêrayên Vedio, Fax û acetên wênegirtinê
bidin…û têkilî li gel merivên xwedî mijarekê bi vê shêweyê, bi rastî
nizimkirine. Shirovekirina hebûna me di encumenên wilo de jî, ji ber ku em
nikarin ji çi ciyê têde mijara kurdî tê ser zimên dûr bimînin û em dibêjin, erê
bo

 

me
kêsheyek heye û tishtê, ku em bibêjin heye û li ser wê berdewam bin, lê naye wê
wateyê, ku em xwe bidin bi dest her viyanekê.

 

-
Em ji vê têdigihînin, ku wê asanîkirin li Kurdistanê bo berevaniyê neyin
delîvekirin, eger ew pêdiviyê bingeheke bo hilgavtinê be?

 

-
Çi biryarê em bistînin, wê bi shêweyekê ji shêweyan girêdayê jîn û mafên sê
milyon mirov be, ew bingeha yekê ye, û eger me derî vekir, ku baregehan bidin bo
berevaniyê, ku ji wan de hilgavin û agirî berdin ser girikên

 

“rebiye”
îraqî, em hîç bi carekê dê ne li gel vê berveçûnê bin û wê herêmên me nebin
herêmên hilgavtinê ji vî karî re, ji ber ku em li lishta gelê xwe dihoshin.

 

 

Têkilî li gel Yekîtî

 

-
Diyare dan û standinên washington’ê di navbera we û Yekîtî de shehtîne û çi
serketinên berçav pêkanîne, Ma ev rewsha xemdar wê bigude?

 

-
Dan û standin ne shehitîn, û tishtek jî pêk hatiye, ji ber ku dan û standinan
(6) akt, ku hatibûn shiyandin, biryarkirin û li ser wan li hevhatin çê bû, lê
nehatin qolkirin “îmzekirin”. Di cedwelê de shesh aktên, ku li ser wan li
hev hatine, evin:

 

-
Bangeshînî “î’lam” û li ba hev bi cihkirina bûrowan û ev
pêsh ve diçe, bo vekirina liqan, hatinên mîrî, mishextiyan,
parleman û fermandaryê û pisht re hilbijartin. Û pishtî neh
rojan ji dan û standinan û rûnishtinên, ku têde Brîtaniya û Tirkiyê cî girtin,
li hevhatin li ser van aktan bi firehiyên wan çê bûn, lê mixabin!

 

Di
roja dawiyê de, ku pêwîst bû ji aliyê serokê nûneriya Yekîtî Nishtimanî Kemal
Fuad ve bihata qolkirin, lê wî got, ku ew nake, ta venegere ba serokatiya
Yekîtî Nishtimanî, û ta niha jî metnên wan bo qolkirinê amade ne. Wan aktên,
ku bi hev re axiftin li ser çê bûye û li hev hatin li ser tevan yek û yek, û li
ser cedwela kar jî bi gishtî çê bûye. Yekîtî Nishtimanî guman dikir, ku
wê pêshketin di mijara diravî “malî” de çê nebe, lê ew jî bê dudilî hat
pejirandin, ku emê mehanyeke biryarkirî li gor wê li hev

 

hatina ta niha nehatiye qolkirin, bidin bo Yekîtî Nishtimanî.

 

Yekîtî histobarê shehtîna dan û standinan û qolnekirinê ye. Em dixwazin bigihin
çareyekê ku venegera sher misoger bike, ji ber ku ev sherê, ku di van salên
dawiyê de çê bûye, etmosfêrên bêbaweriyê di navbera herdu aliyan de pêda kirin û
tenê li hevhatinek nikare baweriyê bi hev û din vegerîne û peymaneke hevpar bi
tenê bo pê înanê “sîqetê” nebese.

 

Ez
bawer dikim, ku çareserî di gudandina  rewsheke hêminî û siroshtîkirina ‘tetbî’
”gavgavî de ye, yanê siroshtîkirina têkiliyên rojane. Ewan dixwazin, ku hemî
pirs di navbera roj û shevekê de ji holê rabin, ew jî bi wateya, ku sher di
sae’tekê de raweste an jî di her gavekê de sher çê bibe.

 

-
Bo çi Yekîtî qol nekir?

 

 

-
Ev pirseke bi pir layane û divê em çareyekê bibînin û ne pêwîste em li çareyeke
karbazî li dervey vê li hevhatinê bigerin, ji ber ku ew ziyaneke pir mezin pêda
dike.

 

-
Ma we alîkariyên diravî berî li hevhatina Washington’ê dan bo Yekîtî?

 

-
Erê, dora 60 mio. Dînar, ew jî dike 3 mio. Dolar.

 

-
Ma ewana mehaneyên erkdaranin “mamûr” an çi ne?

 

-                    
Berî du salan û bê ku li hev hatineke hevpar heba, me mehaneyên erkdaran
bo hinek saziyên berdestvanî ‚xizmet’ dan û me wilo gudand, ta rewshên
wan ên diravî piçekê bashtir bûn, û me bi dest jî dan bo mamosta Celal
Talebanî gava ew hatibû serlêdanê li Selahdînê.

 

 

 

Barzanî

                                   Cankurd

 

Dest pêdikim ez bi navê Yezdan

Vê
helbestê li ser shêrê Barzan

 

Da
bi wê li pey min nav bimînê

Navê Cankurd li rûyê zevînê

 

Dibêjim bi zarava Kurdaxê

Ewa
ruhnîpir wekî çiraxê

 

Pê
dibêjim du rêz pesindarî

Li
ser Barzanî, wek wefadarî

 

Dikim diyarî ji bo malbata hêja

Dihêlim li pey xwe bo dengbêja

 

Ne
ji bo ku bêjin, ew helbestvan e

An
peyrew e, an jî sergiran e

 

Tenha ji ber ku payebilind e

Barzanî yê nemir, shahê Kurd e

 

Hêjaye pesindarî herdem ew

Li
ber wî, helbestvan her wekî kew

 

 

Bipirs ji gel, ji ciwan û pîr î

Kê li we kir hikarî, dilgîrî

 

Wê ev be herdem bersiva Kurdan:

Serakê pêshmêr û shêrê Barzan

 

Lew re diçin ber gora navdayî

Dibêjin shahê me Kurdan tuyî

 

Bila carek ji nû serî hilda

Dîroka xebata xwe xeber da

 

Hezar shêrên di wek kak Masûd

Bi hilma navê wî dibin xweshnûd

 

Bi meh û salan li çiyan mayî

Da Kurd bigihin jîna azayî

 

Pishta wî Idrîs bavê Nêçîrvan

Iro serbilinde gelê Kurd bi wan

 

 

Serî rake, carek, di gorê da

Di shal, shepikên xwe yên kurdî da

 

Binêr tu carek li parlemanê

Ava dikine em Kurdistanê

 

Kurd avadikine bi mêranî

Li
her der dibistan, avedanî

 

Binêre, ey shahim, li pêshmerge

Wek
te xwestî, her shêr û piling e

 

Neyar û dijmin ji wan ditirsin

Heval û dostan li me dipirsin

 

Tirsê dixin dilê Tûraniyan

Ewên xapînok wekî roviyan

 

Kesek newêre bavêje ser me

Neyar êdî direvin ji ber me

 

De rabe, ey serkêshê karwanî

De rabe, serdarê me Barzanî

 

Bipirsin ji Turkan û ji Farsan

Ji Ereb û Uris, hem ji Alman

 

Bipirsin hûn ji van shax û çiya

Kê bilind kirî navê Mîdiya?

 

Dibêjin: Leheng û shêrê Barzan

Azadî înaye bo Kurdistan…

 

Barzanî namire, dê her bijî

Di xûna dilê me da, di mejî

 

Hezar salên dî yên ku bên

Gelek heyv û royên ku hilên

 

Rêber dê her bimîne Barzanî

Têkoshîna wî bû ku azadî anî

 

Bersiva çiyan rast û dirist e

Di
saya te da ev gel serbest e

 

Te
em fêrkirine fedekarî

Tuyî mamhostayê Kurdewarî

 

 

Di
nav ceng û shegehên azadî

Neyar lehengekî wek te nedî

 

Heman dem tu di rêzê pêshîn da

Te
yekcarê xwe bi pash ve neda

 

Her
wekî lehengên efsaneyî

Tu
pêshmêr û hem kelatê me yî

 

Tirsa neyarî her hebû ji te

Palpishta Kurda bû pashnavê te

 

Hergav li gel pêshmerge, li shergeh

Bo
dijmin neda delîve, bergeh

 

Bi
ser da dihatin tang, balafir

Napalm û jehir, bi ser da agir

 

Tev
li nexweshî û pîrbûna wî

Dîsa jî neyar ji ber wî revî

 

Herdem ma kurdekî bash, nefis biçûk

Bi
lehengiya xwe ew bû serok

 

 

Selmas û Agirî, Qendîl û Hemrîn

Tev
hezdikin ji te, ta bi Efrîn

 

Navê te balaye herdem û sal

Serok Barzanî, tuyî bavê kal

 

Netirsî ji kushtin û sêdarê

Her
ma li ber bayî wek çinarê

 

Gelek çûn di eywan û sera da

Mijûl bûn bi zêran û pera da

 

Hema ew ma kurdekî çiyahez

Wek
shivanê bûye xemwarê pez

 

Çendîn kirin xefk û dav li ber wî

Çendîn neyaran avêtin ser wî

 

Belê ew ma wekî Selahdiddîn

Neyar ji ber wî revîn li Hittîn

 

Wek wî derket ji bo me Barzanî

Mixabin, neyar tol jê hilanî

 

Tiving nedaye bi malê Bexdad

Bi pêshmerge her maye ew dilshad

 

 

Li gundan û li kotanên çiyayî

Li
ber berf û baran û reshbayî

 

Li
gel hejaran û kesên bêmal

Derbaskirin gelek  sal û demsal

 

Her
li pey wî marên dev bi jehir

Cashan herdem xiyanet li wî kir

 

Da
hilpire bi azadî ev al

Da
neyine shehîdkirin mendal

 

Da
kurd bijîn wek neteweyên dî

Jînek bi rûmet û her bi shadî

 

Barzanî tu ma, wekî kelahî

Tu bû çiraxek shevên siyahî

 

Sed wekî Cezîrî yê zimanxwesh

Diweste di pesnê da Siyapûsh

 

Li
ber navê te tev dibin zarok

Bi
sedan wek shahê Sîhanok

 

 

Bi
mêranî her tu mabû li pêsh

Di qadên sher, hem shêr û serkêsh

 

Di
kuntarên çiya da diraza

Xwe
davêt ser neyarî wek baza

 

Ji bo Qazî Mihemmed heval bû

Ji bo azadî hilgirê al bû

 

Iro me hilda, kesk û sor û zerd

Dicivin li bin sîwana te Kurd

 

Iro
dixûnin li dibistanê zarok

Bi
Kurdî li ser jiyana serok

 

Iro
bi rêzî tên ber gora te

Ji
her aliyekî tên dilsozên te

 

Hemî dil bi hêvî, gul di destan

Serî diçemînin bo shêrê Barzan

 

Ey taca serê Kurd, sed aferîn

Ey bazê cengan, bavê raperîn

 

 

---

1) Rastiya Ayetê wilo ye: ( Ey mirovno! Me hûn ji nêr û mê pêda kirin û
me hûn kirin gel û êl, ku hûn hev û din binasin, rûmettirê we li ba Xwedê
xwedatirstirê we ye…) (El-hucirat-13)

Cankurd

Cankurd

Di Pirtûka Bavê Barzan de, ku ji 160 rûpelan e, û bi terzekî
xweşik ji aliyê Weşanên Sara ve, li Swêd, di bin vê jimarê de [ISBN  978 91
87662-61-2] derketiye, van novelên nazik hene:

((Erd *
Welê yan wilo? Weha yan werkîno?  * Li
vê
hêla
çem yan jî li hêla din  *

Bêje zaruyan kurên Miste Zibê
hatine  * 
Belayeke pîs  * 
Hans Dubber  * 
Cibo Pizik  *  
Tiredîn  *  
Kaban Tozan  * 
Reşikê Şevê  * Yekemroja Neyo li Swêdê 
*
Rewşenbîrên
Kowboy *  Înglîz  * Te Çend Kuştine? * Edo çawa dest ji çek berda  * Şêxê Semawî
* Yek jî ji wan ne filite  *  Pêşeng Remezan Kaplan  *  Bayê Felekê ))

Li paş van çêrok û novelan, hinek binxêzk hatîne danîn bo
şirovekirinê, û li dawiyê jî Ferhenkok piçûk heye, bo zelalkirina hin peyvên
pirtûkê…

Gava em baş li wan binêrin, em ê bibînin, ku ewana cîhaneke fireh
a di navbera niştê nivîskar ”Kurdistan” û mişextgeha wî de ”Swêd” didine ber
jenînê hiş û keftelefta pênûsê wî yê, ku bi Kurdiyeke resen, asan, zimandirist û
têgihîştî, dinivîse…

Tevî ku çêrokbêjê me pir ji zû ve li Swêd a maldar, pêşkeftî û
azad dijî, dîsa jî di bîrana wî de evqas wêneyên ji niştê wî mane, ku sîtava xwe
davêjin ser piraniya livbaziya wî ya wêjevanî û nivîskî. Çêrokvanê me nikane wan
çêrokên, ku di piraniyê de li ser bingeheke rastîniya kurdî hatîne ristin û
avakirin, binpê bike an ji bîr bike, lew re li ber wan daniştiye û yek û yek
dane ber tevna xwe ya jêhatî…

Çêrokvanê me, wekî lehengên niştê xwe, bi ”Erd” ve hatîye
zemirandin, koka wî damar û rehên xwe pir kûr berdane axa welatê ku jê hatiye,
nema çi bahoz û firtene dikanin dara wî ya kevnare hilkin…

”Erd” belgeya girêdana mirovê Kurd e bi zevînê xwe ve, ew zevînê
ku mirovatî berî niha bi hezaran sal bi keştiyeke bargiran ji dûr ve hatiye û li
ser çiyayekî wê, paş lehiyeke, ku çiya binxwe dikir, dahatiye û lengerê xwe
berdaye wê zevînê… Ne axa û ne jî dewleta zorbaz dikanin vî mirovî, mirovê
Kurd ê, ku hilgirê pêşemîn şaristaniya mirovî ye, paş lehiya mezin, ji wê zevînê
cihê bikin…Heger cihê kirin jî, ew ê dîsa vegere, bi darê zorê ”ERD” ê xwe
bistîne, û ew amade ye di ber de xûna xwe û ya teviya zarokên xwe bide…

Mirov li ba bavê Barzan, wan mirovên hejar, bê hêz û bê pişt,
têne ba hev, bi hev re li ser kul û derdên xwe yên hevpar dipeyivin, zora axan û
keyên gundan, ku bi piştvaniya dewleta xûnmij tê kirin, tînin zimên, û bizava
xwe dikin, ku seriyên xwe piçekî li hember zorbaziyê hildin û ”ERD” bistînin,
erdê xwe, rûmeta xwe, ew zevîna ku hemî kanîna xwe ya mirovî bo wê dane
qurbankirin, da nanê zarokên xwe jê derxînin, lê nikanin…Bizavên wan ên
tabelav nabin hêzeke ku kanibe zora axan bistîne…

Bavê Barzan di pirtûka xwe ya balkêş de, li ser wan malbatên Kurd
dipeyive, ku berê ketibûn bin zordariya dewletê, pir xûn bo liva azadiya
neteweyî dabûn, û niha jî hîn dikevine bin zora dewletê…

Ew li ser dostên Kurdan dipeyive, kar û xebatên wan dinirxîne û
dixwaze binase, bo çî tenha ewana xwe bi va kêşeya ku bo wan serêşê tîne, gêro û
mijûl dikin, û ji wan jî pirsan dike… EW xebatên wan dişopîne, çi li Swêd û çi
li Kurdistanê, bi zimanekî pir asan û xweşik wan ji me re dide pêşkêş kirin û
nasdan…

Mixabin, gava dostekî wilo koça xwe ya dawî dike, tenha (60) Kurd
têne xatirxwestinê ji term û giyanê wî…

Bavê Barzan, ê ku nahêle xwendevan ji xwendina çêrokên wî dilsar
bibe, her bi kurtî û bê dirêjkirin, li ser bûyer û rewşt û kefteleftên giring ên
novelên xwe radiweste, hema wan kesaniyên xwe yên kurdî, ku di jiyana rastîna
kurdî de jiya bû, bi teherekî nasyar û wêjevanî dide wênekirin. Di ser wan re
nabeze û ji ber histobariya xwe ya nivîskî jî nareve…Ew her wekî hostayekî
avahiyê, ku her kevirekî bi dest û çavan dipîve û ciyê wî dizane, novelên xwe
avadike…

Mirov û kesaniyên wî ji civaka zorkêş a Kurdistanê ne, di gola
belengaziyê de jiyanên xwe derbas dikin, pêrgî çavsoriya karbidestên dewletê
tên, carina nikanin bi tewat her tiştekî bipejirînin, diteqin û deng didin, lê
ziyana ku ewana bi teqîna xwe ya ji hindir ve digihînin zordaran pir piçûk e,
jiyan digude û zordarî  jî vê re…û gava Kurdek ji Kurdên Bavê Barzan xwe ji
ber zordariyê dide yan, direve Ewrûpayê, bi wî re kost û pêkdana ”şoka”
şaristanî pêda dibe, jîna berê û ya nû di hindirê wî de nikanin hevdu
bipejirînin. Her tiştek ne yê berê ye, matmayî dibe û nizane çewa lingê xwe bi
yên mirovên dî re di dîlana nûjen de bavêje…

Bavê Barzan sira roşengbîrê ”rewşenbîrê” kurd jî di teviya van
mijaran de ji bîr nake, lê ew bi terzekî rexneyî li hember gavaniya ”Kowboybûna”
wan radiweste. Hinek ji wan bi hişê çekdarên Filistînî hatîne di Ewrûpa de
dersan didin gelê Kurd, hinek jî hatîne sîlkirin û ji damar û rehên xwe ve ji
axa Kurdistanê hilbûne, hatine kaşkirin û rakêşan…

Ez naxwazim bêtir li ser va pirtûka rast hêja rawestim, divê
xwendevanê Kurd bi xwe wê bistîne û bixwêne, wê hem bi Kurdên Bavê Barzan dilşa
bibe û hem jî wê dilxemgîn çavêd wî bi hêstiran bên dagirtin…

Herbijî Bavê Barzan, bo zimanê te yê zelal û xweşik û bo tewata
te ya mezin, ku te van tabloyên dagirtî bi heme şêweyên rengvedêr ji me re bi
pênivîsê xwe vehûnandine.

Ev berhema te jî, wê wekî yên dî bo gelê me bibe samaneke
giranbiha, hema li ba min ev ji yên berê tevan hêjatir e…

Berxwedar be.

13.03.2010

Pêşengên zimanê Kurdî û lîsteya pêşengên zimanê Kurdî yê nivîskî (200-1900)

Pêşengên zimanê Kurdî û lîsteya pêşengên zimanê Kurdî yê nivîskî (200-1900)

Wek hemû zimanên dewlemend û şareza zimanê kurdî jî ji kurahîya mejûyê peyda bûye û bi bingeh û basûtê xwe ya bihêz xwe gihandîye roja me ya îroyîn.Kurd xwedî zimanekî ê ku ji malbata Hînd-Ewrûpa tê ku navê wî Kurdî ye ye.Zimanê Kurdî niha li başurê Kurdistanê zimanê perwerdeyêye lewma xetera ku ser Kurdî hebû ji holê rabuye.Lê bakurê Kurdistanê rewş berevajî vê yekê ye.Ehmedê Xanî 400 sal berê şaş dima ku çima dewletekê serbixwe a Kurdan tuneye.Lê piştî 400 salî rewş li bakurê Kurdistan hin xirabtire.Berê medreseyên Kurdî hebû niha ev jî nîne.Kes bi Kurdî qisenake,naxwîne pereya cixareyekê jî nadin bo kovarekê Kurdî.Ger bi zimanekî perwerdehî tune be ev zimên li dawîya dawî ji holê radibe.Yek ji kevintirîn zimanên di nav cihanê de Zimanê Kurdîye.Ji ber ku dewletekî Kurdî tunebuye lewma zimanê Kurdî di nav vê sedsala dawî de nikarî buye xwe pêşbixe..Her wiha gelê Kurd zêde xwedî derneketîye zimanê xwe.

Lê dîsa jî Kurdî li Kurdistana Azad zimanê perwerdeyêye,bi sedan kovar,rojname derdikevin,bi sedan malperên Kurdî heye,bi dehan radyo û TV heye,her sal hindik be jî sedan pirtûkên Kurdî têne çap kirin.Çand û hunera Kurdî jî -muzîk,sinema,şano û hwd.- her roj ber bi dewlemend buyîne ve diçe û zimanê Kurdî jî pêş dikeve.Divê zimanê Kurdî di nav zimanên cihanê de cihê xwe layiqê bigre ango bikeve nav zimanên pêşîn 30an.Bo vê yekê jî divê zimanê Kurdî zimanê zanistî,aborî û teknolojî be.Divê zankoyên Kurdistanê di her astê de Kurdî bikarbînin.Divê Kurdî di programên kompîturê de jî were bikaranîn û di zanistê de jî-tıp,metametîk hwd.- pêşbikeve.Divê medyaya Kurdî jî pêş bikeve û bi dehan tv û hwd. werin damezirandin.

Zimanê ku zimanê 40-45 mîlyon mirovê be û tenê 4 televîzyonên satalaytî hebe.Bi vî avahî zimanê Kurdî nikare pêş bikeve û xwe bixwe nav zimanên serdest.Welatek wekî tirkîye de ji 1000 zêdetir TV heye û rewşa zimanê Tirkî berbiçave.Gerek gelê Kurdistan hin zêdetir xwedî li zimanê xwe derkeve û wî pêş bixe.Kêşeya zaravayan jî di nava demê de çareser dibe.Belam bo wan tiştan hewceye ku zimanê Kurdî him li Kurdistan Azad him li hemû Kurdistan bibe zimanê perwedeyê û ziamê zanist,teknolojî û bazirganîye.Zimanê ku,zimanê 40-45 mîlyon mirovan be û li bakurê Kurdistanê girseyekê mezin zarokên xwe hînê Kurdî nekin.Zimanê ku,zimanê 40-45 mîlyon mirovan be elfebeyek yekgirtî yê vî zimanê nebe.Ev jî kambaxîya me ya Kurdane.

Revîngîya zimanê gelê Kurd hezaran sal B.Z bi zimanê Avesta destpêkirîye, bi pehlewîya eşkanî berdewam kirîye û bi Kurdî buye zimanê serdest a Kurdistan.Zimanê Kurdî bi girêdayî rewşa sîyasî ya Kurdistan pêşketîye yan jî di cihê xwe de maye.Lê bi hezaran sale bi nivîskî û devkî buye zimanê gelê Kurd û her li ser pîyan maye.Di wan konaxan de rola herî girîng navên ku wêjeya klasîk a kurdî dane destpêkirine.Ango bi gotineke din pêşengên dîrokî yê zimanê Kurdî ne.Di vê nivîsê de emê ji dema destpêkirina wêjeya Kurdîya klasîka nivîskî heta sedsala 20an navên ku pêşketina zimanê Kurdî û edebîyata Kurdî de rolekî dîrokî leystine bidin.Bi sedsala 20 an serdema wêjeya Kurdî hêdî hêdî tê girtin.Zimanê Kurdî jî dikeve konaxake nû.Rewşa civakîya Kurdistan tê guherîn.Piştî sedsala 20an dewra hêdî hêdî edebiyata Nûjen a Kurdî despêdike.Ango dewra FAIQ BÊKES,QEDRÎ CAN,DILDAR,OSMAN SEBRÎ,MIDHAT ELÎ BEDIRXAN,CELALED BEDIRXAN,KAMURAN BEDIRXAN,NUREDDÎN ZAZA,EREBÊ ŞEMO,ELADDÎN SECCADÎ,HESENÊ QIZILCÎ,HÊMÎN MUKRÎYANÎ,CEGERXWÎN Û HWD… an destêdike.Ango edî pêşengîyek bo zimanê Kurdî diqade û geşedan û pêşketin bo Kurdî destpÊdike. Ên ku dibêjin “Kurdî nebûye zimaneke nivîskî” bila bala xwe bidine vê listeyê.Şairên ku di listeyê de hatiye rêzkirin,piranî demê mirektiyên kurd de jiyane.Em wêjeya xwe ya klasîk hebûna mirêktiyên Kurd re deyndarin.

Ger dewletekî serbixwe hebûya şairên me hin zêdetir buya.Her wiha pirtukxaneyên Kurdî gelek caran rastî talana ereban re rûbirû maye ji ber vê yekê jî gelek berhemên kurdî negihiştîye roja îroyîn.Wekî mînak ger erşîv û pitûkxaneyên mîrên Bedlisî li ber destê Kurdan bûna niha gelek berhemên Kurdî destê Kurdan de hebûna.Lê demên mirêktiyan de jî hin şairên kurdan zimanê erebî ji bi karanîne.Serdestîya Erebî ji ber bandora Îslamîyetê dertê.Ne tenê Kurdistanê her wiha di nava tirk û farisan de jî erebî zimanê fermî an jî nîv fermî bû.Bi şêweya listeyê -bi kurtayî- emê navên pêşengên zimanê Kurdî û salên buyîn û mirinên wan destnîşan bikin.Piranîya tarixa bûyîn û mirinên pêşengên zimanê Kurdî mixabin bi duristî nayê zanîn.Ji hinek wan jî tenê navên an tê zanîn.

LISTEYA PÊŞENGÊN ZIMANÊ KURDÎ YÊ NIVISKÎ(200-1900)

-Heta destpêka Wejeya Nûjen a Kurdî-

MANÎ (216-276): Navê berhema wî ya bi navûdeng ARJANGe.Kevintirîn berhema bi Kurdîye ku haya me jê heye.Berhama Manî wekî zanînnameyeke.Di dema MEDYA de jiyaye.Berhem bi Kurdîya MEDAN(Medî jî ji proto-Kurdîye) hatîye nivîsandin.Manî hunermend û ramangêrek mezin bû.Mani oleke nû nêzî Zerdûştîyê afirandibû.Lê ji Zerdûştîye cewaztir bû.Dokrîna Manî hemû rojhilat nêzik û Ewrupayê belav bûye.Her wiha berhemkî dinê Manî heye ku ev jî ŞAHPUKAN e.

ANU ŞIRVAN-NUŞÎRVAN- (400?..) : Tê rivayet kirin ku di sedsala 5an de kesekî bi navêANU ŞIRVAN an jî bi navê kî din”ŞEYTANÊ BEXDAYE” jiyaye.Bi Kurdî şiîr nivîsandîye.

HELBESTEKÎ KURDÎ LI SER PERÇEYEKÎ ÇERMÊ HATIYE NIVÎSANDIN (600?..) : Berhemekî din jî di serdema navînde hatiye li pênûsê xistin helbestekî Kurdîye ku ser perçeyekî çermê de hatiye ditin.Ev helbest di sedsala 7an de hatîye nivîsandin.Kurdîya ku hatiye bikaranîn Kurdîya navîne.Ji alîye naverok û hêza vêgotinê de ev şiîr bêhempaye.

BASSAMÎ KURDÎ (800) : Bassam-i Kurdî di sessala 9an de jiyaye.helbestên xwe bi zaravaya Kurdî ya Goranî nivîsîye.

BEHLÛLÊ MAHÎ(800?..) : Li gorî agahîyan Behlulê Mahî ji Hemedanîye.Yek ji wan wêjevanan,yekemîn wêjewanê kurd e.

PÎR ŞARÎAR(900?..) : Pir Şariar di sedsala 10an de jiyaye.Çarînên wî ji alîye gel ve pir hatiye hez kirin.Ji ber vê hezkirinê çarînên Pir Şariar di nava gel de heta rojame ya îroyîn wekî gotinên bavûkalan gihîştîye.

GILANÎ(900?..) : Gilanî şagirtê Pir Şariar e.Wekî duyemîn Pir Şariar jî tê naskirin.

BABA QEYSERÊ HEWRAMÎ,BABA SIRINCÊ KELATÎ,BABA GERÇEKÊ HEWRAMÎ (942-1006) : Ev 3 nav di dema dugela Henewiye de jiyane.Di vê serdemê de gelek wêjevanên din jî derketine.

DAYÊ TEWRÊZA HEWRAMÎ(950?) : Yekemîn jina kurde ku xwe nav wêjevanên kurd de cih girtîye.

FATME XANIM,CELALE XANIM,ŞAXWEŞÎN (923-1055) : Dema dewleta Deylemî de jiyane.

BABA TAHÎRÊ URYAN-HEMEDANÎ- (938-1010) : Baba Tahirê Uryan an jî Hemedanî di dawîya sedsala 10an de jiyaye.Berhemêkî wî ye bi navê DUBEYTÎ heye.Ev berhem bi zaravaya Kurdî ya Lorî hatiye nivîsandin.Farsan Baba Tahirê Uryan wekî destpêka wêjeya Îranî dixwazin nîşan bidin.Li gorî angaşta wan Lorî ne lehçeyekî Kurdîye,lehçeyekî Farsîye.Di rojameya îro de ev ozan di nav gelê Kurd de bi hormeteke mezin tê bî anîn.1(*)

XATÛ MEYZERD,DAYE XEZAN,BABA BUZURGÎ,QAZÎ NEBÎ,EHMEDÊ CAF,KAKE RIDA (990-1117) : Di dema dugelê Ayarî jiyane.Vê dugel girîngî dida çand û hunera Kurdî.

ALÎ TEREMOKÎ (1000-1056) : Alî Teremokî li gundê Termak hatiyê dinê.Berhemên xwe bi zaravaya Kurmancî li pênûsê xistîye.Termekî yekemîn kese ku di derbarê rêzimanê Kurdî de berhemek nivîsandîye.Ango yekem zanyarê rêzimanê Kurdîye.Berhema wî di Akademîya Zanistîya Rusyayê de tê parastin.

IBN WEHŞÎYE (1000) :Kevintirîn pexşana Kurdî ku tê zanîn nivîsîye.Navê pirtuka wî “Pirtuka Derxistina Avê” ye.

ELÎ HERRÎRÎ (1010-1077) : Eli Herrirî li Hewlêrê ji dayik bûye.Pirtûkekî wî ya helbestê heye.Zaravaya Kurmancî bi kar anîye.Di wêjeya serdema-navî aKurdî de cihêkî pir mezin digre.

ŞÊX ADÎ (1073-1162?) : Di Hekkarî de dugela êzîdî avakirîye.Şexsiyeta sereke ya êzîdîyan e.2 berhemên Kurdî a Şêx Adî heye.Yek CILWE ye,ya din MISFEHA REŞe.Şêx Adî wek pêxamberê ÊZÎDÎYAN TÊ PEJİRANDİN.Felsefa û nêrîna wî dişibe Zerdûştîyê.MISFEHA REŞ ku bi Kurdî hatiye nivîsandin bo Êzîdîyan pirtûka pîroz e.Hemû duayên wan bi Kurdîye.MISFEHA REŞ piştî pirtuka IBN WEHŞÎYE kevintir pexşana kurdîye.

NÎZAMÎ GANJEVÎ (1176) : Nizamî ji nav ozanên vê serdemê kesekî herî bi navûdenge.Nizamî Azebaycana îro de -ku berê perçeyekî Kurdistanê bû- hatiye dinê.% berhemên wî heye.Berhemê wî ya herî navdar “Leyla û Mecnûn” e.Him Fars him jî Tirkan Nizamî wekî xwemalê edebîyatên xwe nîşan didin.Lê ev nêrîn şaşe.Nizamî di helbestên xwe de bi eşkere Kurd buna xwe tîne ziman.

MUHAMMED IBN ADEM ( M. 1205) : Yekemîn serhildana çandî,nivîskîya Kurdî dijî desthilatîya erebî MUHAMMED IBN ADEM pêk anîye.İbn Adem vê demê de bo hîn bunê Farsî digere,li rojhilatê Kurdistanê îroyîn de kesek nabîne ku ji wî re alikarî bide.Ev yek jî nîşan dide ku zimanê Kurdî vê demê de çikas zindîye.

MEWLANA XALID (M. 1242) : Ji Silêmanîye.Li şamê çûye rehmetê.Hin qasîdeyên wî bi Kurdî û Farisîye.

ŞÊX ÎSA BERZENCÎ (1353) : Li bajarê Sine jiyaye.Bi Kurdî perwede ditîye.Helbestên wî heye.

PÊRÎŞAN DÎNAWARÎ(1395..): Bi goranî heweramnî/laki

MELAYÊ CIZIRÎ (Sedsala 12an An jî 1407-1481?) : Di derbarê buyîn û mirina Melayê Cizirî de dîtinên cewaz heye.Li gor Mele Mehmudê Bayazîdî Melayê Cizirî di slal 1145an hatiyê dinê.Lê em dîroka ku Eladîn Sencarî dide bingeh digirin.Li Cizîrî ji dayik bûye.Di vê konaxê de dibistanekî Kurdîya herî girîng avakirîye.HelbestênMelayê Cizirî gelekî navdar bûn.Di medreseyan de wekî ders dihate xwendin.Di wêjeya Kurdî ya klasîk de bandora Melayê Cizirî zor zêdeye.Bandora berhemên wî ser edebîya Kurdî heta sedsala 20an jî berdewam kirîye.2(*)

FEQIYÊ TEYRAN (1302-1375? An jî 1590-1660) : Di derbarê buyîn û mirina Feqîyê Teyran jî alozîyek heye.Li gorî .J.Kurdo ev di navbera salên 1302-1375 de jiyaye.Hin çavkanîyên din jî diroka 1564-1562 didin.Lê tê zanîn ku Feqîyê Teyran piştî Melayê Cizirî hatîye dinê. Di nava gel de tê bawr kirin ku Feqîyê Teyran bi teyran re dikarîbû qisebikira.Şagirtê Melayê Cizirî ye. Feqîyê Teyran bo folklora Kurdî bûye çavkanîyek berfireh.3(*).Bi zaravaya Kurmancî.

MELLA PARÊŞAN (1398) :Bi zaravaya Hewrmanî

SELİM SALMAN: Destana evînê Yusiv û Zileyha nivîsandiye.

MELAYÊ BATÊ(1414-1490?) : Cihê Melayê Batê jî di wêjeya Kurdî de gelekî bilinde.Berhemên ku Melayê Batê di nava gelê Kurd de navdar kirîye MEWLUDa wî ya Kurdî û destana ZEMBÎLFIROŞe.Mewluda wî di nava gel de demekê direj hate xwendin. 4(*)

NÊRGÎZ XANIM,SEMAN XANIM,WELEDXANÊ GORAN,ŞÊX ŞEHABÊ SOREBERDÎ,MELE EBÛBEKRÊ MUSENNÎF (Dema dugela Erdelan 1220-1800) : Dema dugela Erdelan de jiyane.Mîrên erdelanî gelek ji wêje û zanistê hez dikirin.Ji ber vê yekê vê demê de wêjeya Kurdî gelek pêş çuye.

ŞÊX REMEZAN(1500?) : Li Cizirê jiyaye.Hin helbestên wî gihîştîye destê me.

ŞEREFXANê BIDLISÎ (1580) : Yekem pirtukê derbarê dîroka Kurdistan de nivîsîye.Navê berhama wî ŞEREFNAMEye.Ji ber ku berhama wî ne bi Kurdî ye eem derbarê wî de agahîyên zêdetir nadin.Lê divê xwendevan derbarê wî de xwedî zanyarî be.ŞEREFNAME de gelek navên ji edebîya klasîk a kurdî derbas dibe.5(*)

SELÎMÎ SILÊMAN(1586) : Li bajarê Hîzanê jîyaye,şair û dengbêj bû.Berhemên wî negiştîye roja me ya îroyîn.Lê tê zanîn ku destanek bi navê ÛSIV Û ZELIXA nivîsîye.Bi zaravaya Kurmancî

RIZA XAN(1570-1640):

ALÎ TIRMAXÎ (1600) :Rêzimanê Erebî,bi Kurdî nivisîye.

MUHAMMED KANDULAYÎ(Derdora 1600an): Bi goranî heweramnî/laki

IBN-UL HAC (1640):Navê berhemê vî “Mehdîname” ye.Bi qasê ku tê zanîn hin berhemê wî yên dinê Kurdî jî hebûye lê negihiştîye arşîva Kurdî.

EHMEDÊ XANÎ (1651-1707) : Ehmedê Xanî stêrkekî herî geş geş e di esmana wêjeya Kurdî de.Li bazîdê hatiyê dinê.Ehmedê Xanî ji ber destena xwe ya neteweyî MEM Û ZÎN nava gelê Kurd de pirr qedirbilinde.Gelê Kurd bo peyitandinên wî yên li ser civaka Kurd,çareserkirina kêşeya kurd ya sîyasî,civakî,aborî rûmeteka pir mezin dide wî.Ehmedê Xanî li gorî şertên demê xwe welatparêzekî pirr mezin bû.Berhemekî yê din ya Ehmedê Xanî ferhenga Kurdî-erebî NÛBARe ku bi şêwazekî balkeş hatiye nivîsandin.Vê konaxê de belkî 2-3 Ehmedê Xanî yên din jî hebûya Kurdistan serxwebûna xwe bi dest bixistaba.Xeterên ku Ehmedê Xanî berîya 400 sal destnîşan dikir niha bi taybetî li Kurdistan Bakur bihin girantir pêk hat.Banga Ehmedê Xanî ku 400 sal berê bo xwedî derketina çand,ziman bi giştî xwedî derketina Kurdistana xoşewist kiribû ne vê demê de ne jî îro gelê Kurd xwe kerr kir û nebihîst.Em dikarin bêjin ku Ehmedê Xanî heman katê de ramyarekî mezin a Kurdan bû.MEM Û ZÎN îro jî li hemû Kurdistanê pirr navdare,filmêwî hatiye kişandin,wekî pirtuk hatiye weşandin,şanoya wî hatiye lîstin,opreayê wî hatiye çêkirin.Berhama xwe de Ehmedê Xanî rewşa Kurdistan bi giştî tîne berçavan.6(*)

MISTEFA BESERANÎ(1641-1702):Bi zaravaya Hewremanî.

ŞEREFXAN (1689) :Li Hekkarî ji dayik bûye.Gelek şiîr û tiştên edebî bi kurdî nivîsye.

ÎSMAILÊ BAYEZÎDÎ(XAMIL)(1660) : Bi navê GULÎZAR ferhengekê bi kurdî,erebî û farisi amade kirîye.Gelek helbest û beytên bi Kurdî jî nivîsîye.

SIYAH PUŞ (?..) : Helbestên Kurdî nivîsîye. Zêdetir zanyarî derbarê wî de tuneye.Xwedî bîr û ramanên neteweyî bû.

AXAYOK-AXAYÊ BÊDARÊ(?..) : Hin dûrikên Axayok bi dest ketine.

MIHEMED QULÎ KONDALAYÎ(Dawîya Sesdala 17an):Bi zaravaya Hewremanî.

MEKÎ(?..) : Navê wî tenê di şiîrên Siyah Puş de derbas dibe.Ji xeynî navê wî zêdetir zanyarî derbarê wî de tuneye.

ŞÊXÊ BABEŞÎR(?..) : Navê wî tenê di kovara Hawarê de derbas dibe.Zêdetir zanyarî derbarê wî de tuneye.

MARUF EL NUDHÎ(?..) : Ferhenga Erebî-Kurdî amade kirîye.Navê berhema xwe kir “el ahmediye” ji ber ku navê bavê wî Ehmd bû.Ji tarîkata Kadirîye.

MELE YAHYAYÊ MIZÛRÎ(?..) : Bi qasê ku tê zanîn ji Duhokê ye.Zêdetir zanyarî derbarê wî de tuneye.

MELE XELÎLÊ SÊRTÎ(?..) : Ji xeynî navê wî zêdetir zanyarî derbarê wî de tuneye.
AXAYÊ BÊDARÎ: tu eserên vî şahirî neheatîyê dîtin.
MELA ÛNISÊ ERQETÎNÎ – Vî melayî daye pey Elî Teremaxî û kitebên tesrîf, zirûf û terkîbê bi zmanê kurdancî nivîsandine.
MELAYÊ ERWASÊ – Melayê Erwasê kitêbeke piçuk nivîsandiye. Kitêba wî li ser nexweşî û dermanên wan e. Mela tê de qala nexweşiyan dike û dermanê her nexweşiyê û çêkirina dermanên jî dibêje.
ŞÊX EVDILQADIRÊ GÊLANÎ(?..) : Bi qasê ku tê zanîn ji Mêrdînê ye.Zêdetir zanyarî derbarê wî de tuneye.

ŞEYHUL-ÎSLAM EBUS’SUUD (?..) : Ji xeynî navê wî zêdetir zanyarî derbarê wî de tuneye.

GANCÎ (1600?..) : Li Bedlêsê jiyaye..Li gor agahîyên ku Evliya Çelebî dide gelek beryemên Kurdî a Gancî hebûye.

MUHAMMED ZENGANA GAMNAKÎ KERKÛKÎ(Destpêka sedsala 18): Bi goranî heweramnî/laki

HANA QUBADÎ (1700-1759) : Bi goranî heweramnî/laki

SERHANG ELMAS(Derdora 1700an): Bi goranî heweramnî/laki

MÎRZA ŞAFÎ DÎNAWARÎ (Derdora 1700an): Bi goranî heweramnî/laki

IBN-UL HAC(1700?..) : Berhemêkî wî ya bi navê “mehdîname” heye.

MELAYÊ JABA(1700?..) : Pirtuka wî di sala 1860î de ji alîye kurdnasekî Rûsî hatiye çap kirin.Bi kurdî helbestên wî hene.

XANEY QÛBADÎ(1700-1759): Bi zaravaya Hewremanî.

WELÎ DÎWANE(1747-1798): Bi zaravaya Hewremanî.

MURAD XAN(1737-1785) : Muradxan li bajarê Bayazidê ji dayika xwe bûye.Murad Xan gelek helbest û Xezelên bi Kurdî nivîsîye.

XARIS BIDLISÎ (1758) : Xaris Bedlisî li Bedlisê hatiyê dinê.Derbarê berhemên wî agahîyênzêde nîne.Zaravaya Hewremanî bikaranîye.

WEDAYÎ (1790-1850) : Cihê buyîna wî nayê zanîn.Wedayî helbestên bi Kurdî û Farisî nivîsye.Çîrokên Kurdî jî nivîsîye.Berhemên wî ji ber sdemek ne dîyar di nava gel de belav nebûye û di medreseyan de nehatiye xwendin. Xwedî bîr û ramanên neteweyî bû.

MÎRZA ŞAFÎ KÛLYAYÎ(1763): Bi zaravaya Hewremanî.

EHMED BEG KUMASÎ(1796-1889): Bi goranî heweramnî/laki

SAYDA HEWRAMÎ(1784-1852):Bi goranî heweramnî/laki

MACIN(?..) : Ji xeynî navê wî zêdetir zanyarî derbarê wî de tuneye.

BEKIR BEGÊ ERZÎ (?..) : Ji xeynî navê wî zêdetir zanyarî derbarê wî de tuneye.

MENSURÊ GIRGAŞÎ (?..) : Ji xeynî navê wî zêdetir zanyarî derbarê wî de tuneye.

MÎNA (?..) : Ji xeynî navê wî zêdetir zanyarî derbarê wî de tuneye.

EHMED BEGÊ ZENGENE (?..) : Di dema dugelê Baban de jiyaye.

MELE MUHAMEDÊ QUTUB (1750?.) : Bi Kurdî pexşanan nivîsîye.

ZIYADDIN MEVLANA XALID EL ŞAHRIZORÎ (1779) : Navê berhemê vî “Akidenameyî Kurdî” ye.Ev kes sofîyek bû û bi qasê ku tê zanîn bi Kurdî pexşanên wî jî heye.

MELE XALIDÊ SÊRTÎ(1835): Bi zaravaya Kurmancî.

MESTURA MEH-ŞEREF XATÛN QADIRÎ ZEND(1805-1851): Bi goranî heweramnî/laki.Jin

PERTEW BEGÊ HEKKARÎYÊ (Derdora 1800) : Ji xeynî çend helbestên wî berhemên wî negihîştîye roja me ya îro.

ŞÊX NUREDÎNÊ BRIFKANÎ (Derdora 1800) : Çîroka wî ya bi navê Siltan Ebubekirê Şiblî heye.

EVDIREHMANÊ AXTEPÎ(Derdora 1800) : Pirtukekê wî bi navê REWZEL NEÎM heye.

ABDURRAHMAN PAŞA (Derdora 1800) : Di dema dugelê Baban de jiyaye.

NALÎ (1800-1856) : Di dema dugelê Baban de jiyaye.Listenbolê perwede buye.Gelek berhemên wî ên bi Kurdî heye.

SALIM (Derdora 1800) : Di dema dugelê Baban de jiyaye.

KURDÎ- MISTEFA BEGÊ SAHIBKARAN(Derdora 1800) : Di dema dugelê Baban de jiyaye.

EHMED BEGÊ KOMASÎ(1793-1876): Bi zaravaya Hewremanî.

MISTEFA KURDÎ (1809-1866):Yekemîn kese ku bi zaravaya soranî(kurmancîya jêr). berhem afirandinîye.Zaravaya soranî encax vê demê de berhem daye.

SEYDAYÊ HEWRAMÎ(1784-1852): Bi zaravaya Hewremanî.

EHMEDÎ KOR(1856): Bi zaravaya soranî(kurmancîya jêr).

ABDULRAHMAN SALIM(1800-1866): Bi zaravaya soranî(kurmancîya jêr).

MELAYÊ ERWASÊ (Derdora 1800) : Pirtûkek kurdî ser nexweşî û dermanên wan nivîsîye.

MELAY CEBARÎ (1806-1876): Bi zaravaya Hewremanî.

ABDULRAHÎM MEWLEWÎ(1806-1882): Bi zaravaya Hewremanî.

WASMAN H.ÎSMAÎL:1796-1889): Bi zaravaya Hewremanî.

PIRTÛKEKE HESABÎ (Derdora 1850) : Di vê pitukê de beytên wek “Neh caran ney bi xwe hesap ke biltemam,Heştêûyek in,tu bi zan ya ez xulam,Heştê caran çar çendin eya şîrînbira…” heye.Nivîskara wî ne diyar e.

HECI QADIRÊ KOYÎ(1817-1897) : Kesayetîyeke pirr mezine.Li stenbolê perwede bûye.Dîwaneke wî bi qasê 800 rûpel heye.Di wejêye Kurdî de cihê wî gelek girînge.Hecî Qadirê Koyê li ser şopa ehmedê Xanî çû.Hacî li stenbolê çû koça xwe ya dawî.

ŞÊX RIZA TALABANÎ (Derdora 1850) :

PIRÊMERD :

SEDAT(1837-1906): Bi zaravaya soranî(kurmancîya jêr).

MELE MARIFÎ KOKEYÎ(130-1904): Bi zaravaya soranî(kurmancîya jêr).

MIHEMED MEHWÎ SALIH HERÎQ(1952-1907): Bi zaravaya soranî(kurmancîya jêr).

ABDULLA EDEB(1859-1912): Bi zaravaya soranî(kurmancîya jêr).

ABDULREHÎM WEFAYÎ(1844-1914): Bi zaravaya soranî(kurmancîya jêr).

TAHIR BEG CAF(1875-1917): Bi zaravaya soranî(kurmancîya jêr).

M.NUR ELÎ KONDOLAYÎ(Sedsala 19an): Bi zaravaya Hewremanî.

MIHEMMED WELÎ KIRMANŞAHÎ: (Sedsala 19an): Bi zaravaya Hewremanî.

MIHEMED EMÎN SAY’UL(Sedsala 19an): Bi zaravaya Hewremanî.

MELE EHMEDÊ XASÎ(1866-1951) : Bi zaravaya Zazakî Mewlida wî heye.

OSMAN EFENDİ (Derdora 1850) : Li Siwergê jiyaye.Bi zaravaya Zazakî Mewlida wî heye.

SEY QAJİ(1871-1936) : Berhemên xwe bi zaravaya zazakî nivîsîye.

MELE MAHMUDÊ BAYAZÎDÎ (1799-1867) : Mele Mahmudê Bayazîdî bi lêkolînerekê rûsî Aleksanr Jaba re ser edebÎta Kurdî lêkolînên kûr dike.Nivîsekî amade dike û vê nivîsê de navê heşt şairên Kurd rêz dike.Di vê nivîsê de Elî Herrirî wekî “şairê kurdan ê pêşî” bi nav dike.Xebatên Mele Mahmudê Bayazîdî bo edebîyata Kurdî gelek bi nirx e.Wî pirtûkek Kurdî bi navê ADETÊN KURDAN jî nivîsîye.Her wiha Mele Mahmudê Bayazîdî nivîskara yekem çîroka Kurdîye.Şerefname wergerandîye kurmancî.

Zimanê Kurdî

Zimanê Kurdî

 

Ji ber ku zimanê Kurdî zimanê miletekî ye ku hatiye bindestxistin,
di îmkana pêsdexistina muesesetiya milî, ji ya lêkolîn û lêgerîn û pêsxistina
ziman, kultur û hebûnên civakî û tarîxî hatiye bêparhiþtin, zimanê Kurdî jî têra
xwe nehatiye lêkolîn û dewlemendiya wî nehatiye eþkerekirin. Muesese û dezgehên
ku karibin vî zimanî pêþdexin bi taybetî li hundurê welêt firsenda avabûnê
nedîtine, ji alî lêkolînê û lêgerînê ve zimannasên pispor yên bikêrhatî
negihîstine, yek du ronakbîrên ku bi îmkan û hewldana xwe ya þexsî xwestine
derkevin meydanê jî, hergav tûþî tehdîda dewleta serdest û zordar bûne.

Loma jî, lêkolînên li ser zimanê Kurdî, heke em rewþa îstisnaî ya Kurdistana
Îraqê li ber oav negrin, bi îmkanên van oend ronakbîran mehdût kirîye ku ew jî
ji xwe re li derveyî wel,t peyda kirine. Li Kurdistana Îraqê, ji ber wê
serbestiya nisbî ya kulturî ku encama têkoþîna milî ya bêwestan û bênavber bûye
û piþtrejî ji ber wê îmkana otonomiya mehdûtkirî ya berhema þerê salên 60′î, li
vî peroê welatê me, welê lê hatiye ku hejmara ronakbîr û muesesên ku li ser
zimanê me xebat kirine, ta dereceyekê zêdetir bûye. Li vî peroê welêt meriv
dikare behsa hin xebatên hêja bike.

Ji bilî van tiþtê kuli ser zimanê Kurdî hatine nivîsîn, eserên hin rojhilatnas û
zimannas, gerrok û mîsyonerên biyanî ne. Ji bilî vê divê em xebatên wan dewletên
ku Kurdistan bindest kirine û yên hin der û dorên ku hin hesabên wan li ser
Kurdistanê hene jî destnîþan bikin, ku ev xebatên wiha yên li ser zimanê Kurdî
ne bi mexseda ilmî lê bi ya siyasî hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyên
zanistî derxin holê, lê xwestine idîa û safsetên ku xizmeta mexsedên wan ên
siyasî bikin li nav miletê bêne belavkirin. Dewleta Tirk ji ber ku heta roja îro
hebûna miletê me înkar kiriye, û muhawele kiriye ku Kurdan wek peroeyekê ji
qewmên Tirk ên Asya Navîn bide nîþandan. Li ser zimanê Kurdî jî idîa kiriye ku
ev ziman, zimanê civakeke Tirknîjad(Tirkên oiyayî) e û di netîca asîmilasyonê de
bûye zimanekî destkind (sun’î) ê ku ji oend hezar peyvên Erebî, Farisî û Tirkî
pêkhatiye. Tirkan ji aliyekî ev gotine, ji aliyê din ve jî ji bo ku miletê kurd
peroe bikin safsatak welê derxistine ku xwedêgiravî Zazakî ne lehceyeke Kurdî ye
lê hem kesên ku bi zazakî hem j’ yên ku bi Kurmancî diaxêvin, peroeyek ji miletê
Tirk in.

Birêvebir û berpirsiyarên Tirk di van demên dawiyê de, piþtî ku hebûna miletê
Kurd îdî nayê înkarkirin piþtgiriyekê dide hin kes û der û dorên ku bi idîa
Kurdnebûna Zazayan radibin, idîayên wiha teþwîk dikin û di bin re alîkariya wan
dikin.

Yên ku di roja îroyîn de îdîa Kurdnebûna Zazayan berpêþdikin hinek ji wan jî
îdeologên nayonalîst ên Ermeniya ne. Evên ku xwe bi xeyala Ermenîstanek Mezin ve
girtine, herêmên Bakur û Rojava yên Kurdistanê jî li ser vê Ermenîstana mezin
dihesibînin. Lê ji ber ku dizanin nifûsa Ermenî li van herêman nîne, Zazayan bi
taybetî ji Zazayên Dêrsimê yên Alewî ji alî reh û rêoikê ve dixwazin Ermenî
nîþan bidin û bi ve mexsedê jî dixwazin Zazakî ji lehcên Kurdî dûr nîþan bidin û
nêzî zimanê Ermenî bikin. Ev ji piþtgiriya wan der û dorên dikin ku Zazayan Kurd
nabînin. Ya gelek balkêþ ew eku piþtgiriya kesên ku Tirk û Ermenî dikin her eynî
kes in.

Birêvebirên Farisan û ideologên wan ên kirêgirtî jî her muhawele kirine ku îdîa
serbixwenebûna zimanê Kurdî biserxin û bidin qebûlkirin ku Kurdî lehceyek zimanê
Farisî ye. Ji bilî birêvebirên siyasî û kes û dezgehên wan ên xwedan mexsedên
taybetî, hin zimannas, gerok

û misyonerên biyanî jî gelek caran ji ber mexsedên siyasî yên li gor
berjewendiyên welatên xwe û hin caran jî ji ber oavdêrî û lêkolînên xwe yên
gelek sathî bi þaþoûnekê nivîsîne ku Kurdî ne zimanekî

serbixwe ye, lehceyek e ji Farisiya kevin uyan jî ya nuh. Yên ku li ser zimanê
Kurdî tehlîlên þaþ ên qestî kirine yan jî bi nezanîn þaþ oûne, hejmarên kesên
wiha ji yek du kesan ne zêdetir in, lê ji alî lehceyên zimanê Kurdî de hejmara
kesên ku bîr û baweriyên cuda cuda nivîsîne û peþkar kirine gelek zêde ye.

Li alî din divê em rastiyekê jî qebûl bikin ku heroî lêkolînên niyetoak û
zanistî bi hejmara xwe gelek kêm bin jî ew bi xwe jî li ser zimanê Kurdî
gihîþtine bîr û baweriyên newek hev. Ji alî van de jî nezelaliyek heye.

Tevî hemû dijwarî, nezelalî û kêmasiyên, lêkolînên ku li ser fonolojî, morfolojî
û sîntakso zimanê Kurdî hatine kirin, nîþan dane ku zimanê Kurdî, zimanekî
serbixwe yê xwedan tarîxeka taybetî ya pêþveoûnê ye û yê rastiya han di warê
zimannasî de xwe daye qebûlkirin.

Li gorî vê, zimanê Kurdî zimanekî Hîndu-Awrûpî ye, dikeve nav þaxê zimanên Îranî
û di vir de jî ji grûba Îraniya Bakurê Rojava tê hesabê. Her wekî tê zanîn,
zimannasan di encama lêkolînên li ser

zimanên dinyayê de, li gor nêzikbûna an dûrbûna, zimanan li ser esasê reh û
rêoik û yên gelek aliyên din ev ziman ji hev veqetandine, li gor hin zimanan,
hîn zimanên din nêzî hev dîtine û ew di malbatek zimên de hesibandine. zimanên
dinyayê dabeþ dibin ser van malbatên zimanan:

1. 
    
   
   1. Malbata
      Zimanên Hîndû-Ewrûpî
   2. Malbata
      Zimanên Samî: Erebî, Îbramî û Aqadî dikevin nav malbatê.
   3. Malbata
      Zimanên Bantû: ji hin zimanên Afrîka Baþûr û ya navîn pêktê.
   4. Malbata
      Zimanên Iînî: Ji zimanên Iînî û Tîbetî pêk tê.
   5. Malbata
      Zimanên Ural-Altayî: Di vê malbatê de zimanên Fînî, Macarî, Estonî, Uygurî,
      Samuyetî, Tirkî, Moxolî û Manoûyî cihê xwe digrin.

Malbata zimanên Hîndû Ewrûpî ya ku Kurdî jî têde ye, bi navê Asya
û Ewrûpa dibe du beþ.

Beþa Ewrûpa, bi navê zimanên Cermenî, yên Romanî û yên Slavî dibe sê þax.

Di þaxê zimanên Ermenî de Swêdî, norwecî, Danîmarkî û Îslandî hene ku ev zimanê
Îskandînavî ne. Piþt re Flamanî, Almanî û Îngilîzî jî di vî þaxî de ne. Zimanên
Romanî ji Portekîzî, Îspanyolî, Fransizî, Îtalî û Romanî pêk tê.

Di þaxê zimanên Slavî de jî, Rûsî, Ukraynî, Bulgarî, Sirbî û Lehî (Polonî) hene.
Herweha, Yunanî, Arnawutî (Albanî) Lîtwanî, Keltî û Baskî ji dikevin beþê Ewrûpa
yê Malbata Zimanên Hîndû-Ewrûpî. Di besê Asyayî yê malbata zimanên Hîndû-Îranî
dabeþ dibe li ser esasê zimanên Hîndî û yên Îranî. †axê Hîndî, ji Sanskrîtî,
Sindî, Urduyî, Hindiya Îroyîn, Biharayî, Bengalî, Marasî, Kûoûrayî, Pencabî û
Senegalî pêk tê.

Di þaxê zimanên Îranî de jî Farisiya Kevin (ji wê jî Farisiya Navîn yan Pehlewî,
ji Farisiya Navîn, ji Farisiya Nuh), Avestayî, Sogdî, Belûcî, Peþtûyî, Osetî û
Kurdî hene. Zimanên Îranî ji alî avabûna rêzimanî dibin oar beþ: Kurdî di grûba
Îraniya Bakurê Rojava û farisî di grûba Îraniya baþûrê rojav de ye. Zimanên
dinyayê ji alî avabûna

Kaynak: Bydigi Forum

http://www.bydigi.net/candi-gisti/221004-zimane-kurdi.html#post1688806

xwe jî di bin sê beþ.

1. 
    
   
   1. Zimanên
      Yekkîteyî: Zimanê Iînî û Tîbetî ji vê grûbê ne.
   2. Zimanên
      dûvgir: zimanên Tirkî, Fînî û Macarî di vê grûbê de ne.
   3. Zimanên
      tewangbar:

Zimanên Hîndû-Ewrûpî û yên Samî di vê grûbê de ne. Li gor vê
dabeþkirinê, zimanê

Kurdî dikeve grûba zimanên tewangbar.

Belavbûna Zimanê Kurdî ya Coxrafî

Li ser herêma coxrafî ya ku Kurd li ser dijîn, Mîrê Bedlîsê, dîroknasê bi nav û
deng ê Kurd Serefxan, di †erefnameya xwe de wiha dibêje:

“Hudûdên welatê Kurdan, ji peravê Derya Hurmuz (Delavê Basra M.E.B.) ya ku ji
okyanûsê vediqete dest pê dike, li ser xeteke rast ji wê derê heta dûmahîka
welayetên Meletiyê û Merasê dioe. Bi vî awayî aliyê bakurê vê xetê Fars, Iraqa
Acem, Azerbaycan, Ermenîstana Pioûk û ya Mezin pêk tîne. Li baþûrê ve xetê jî
Iraqa Erebî, Musil û Diyarbekir heye. Tevî vê jî gelek xelq û qebîlên ji nesla
van însanan, ji rojhilat heta rojava li gelek welatan belav bûne.” (1)

Roja îro, Kurdî li Asiya Pioûk, erdê navbera Anadoliyê, Kafkasyayê, Faris û
Ereban tê axaftin.

Li rojava Tirkî, li bakur Ermenî, li bakurêrojhilat Azerî, li rojhilat Farisî û
li baþûr Erebî dibe cîranê vî zimanî. AxaKurdistanê îro hatiye peroekirin û
ketiye nav hidûdên Îranê, Iraqê, sûriyê û Tirkiyê.

Li gorî vê, rojava û baþ”rê rojavayê Îranê, seranserî bakur û rojhilatê bakurê
Iraqê, bakurê Sûriyê û rojhilat û baþûrê rojhilatê Tirkiyê welatê eslîn ê zimanê
Kurdî ye. Civakên Kurdîaxêv her wiha li Ermenîstanê, Turkmenîstanê, Pakîstanê (Belûcîstana
Pakîstanê) Afganîstanê, Hîndistanê û Lubnanê hene. Li paytext û bajarên wekî
Horasanê, Tahranê, Bexdadê, †amê, Ankarê, Îstenbolê, Konyayê û Îzmîrê ji
nifûseka kesif a Kurdîaxêv heye. Tarîxa bicîhbûna Kurdan a li van welat û
bajaran ji alî hin Kudan ve gelek kevn e, dioe bi sedsalan berî niha û ji alî
hin Kurdan ve jî dikeve nav sedsala me ya nuha, bi taybetî jî van deh salên
dawiyê. Ku di van salan de yan hatine sirgûnkirin,

yan jî ji ber zilm û zorê jî mecbûrî barkirine. Bi vê mahnê, li welatên Ewrûpa.
li Amerîkayê, li Awustiralyayê jî li ser hev nîv milyon Kurd hene.

Heke em bixwazin hidûdê welatê eslîn ê zimanê Kurdî destnîþan bikin, em divên
tabloya jêrîn diyar bikin:

Li bakur, li Ermenîstanê ji Lenînekanê destpêdike ber bi rojava de bajerên Qersê,
Erzurumê, Erzincanê, rexê rojhilatê bajarê Siwasê û qeza Sarizê ya Qeyseriyê
digre nav xwe. Piþt re dikêþe û Merasê, Qiriqxana Hatayê jî digre di wir re ji
hudûdê Sûriyê û Turkiyê dibuhure dioe herêma Afrînê (Iiyayê Kurmênc) ya li
Bakurê Helebê. Afrînê digre navxwe û ber bi rojhilat dioe; Kebaniyê (Ayn Ereb),
Serê Kaniyê (Rasul Ayn), Dirbêsiyê, Amûdê û Qamiþliyê digire. Piþtî ku hemû
herêma Cizîrê ya li Sûriyê girt ber xwe ber bi basûr de rex bi rexê Dîcle

dadikeve Musilê, oiyayên Sincêr, qunatrên baþûr ên rêzeoiyayên Hemrîn digre nav
xwe, li hundurê Iraqê li baþûr ta digihîje herêma Tikrîtê. Li wir Mendeliyê, û
oiyayê Piþtkêw digre, dikeve hidûdê Îranê, li wir digihîje baþûrê Loristanê ku
ji Piþtkêw, Pêþkêw, Balagrêwe, Bextiyar, Kahgehî û Momesanî pêk tê.

Ji bakur ber bi rojhilat de, gava ber bi bas»r dadikeve, hidûdên zimanê Kurdî,
peravê rojhilat ê oemê Erez, li Îranê Makû û Xoyê û peravên rojava û baþûrê Gola
Urmiyê, oiyayê Sehend ê ku dikeve bakurê Merexe digre nav xwe. Ji wê derê bi
zikzakî dioe û Ahmedawa, Mesîrabad, Bicar (bajarê Kurdî yê paþîn yê li rojhilata
bakur) digre ber xwe, ji gund û qesebên Esedawayê derbas dibe ku ev bajar dikeve
rojavayê Hemedanê, piþt re dirêj dibe heta Karêzê, Alî Iadderê û †ar Kurdê ku ev
bajar li rojavayê Îsfahanê ye. Ji wir ber bi baþûr de dadikeve û digihîje
bajarên Kûzeyrûn û Hesarê (2)

Kaynak: Bydigi Forum

http://www.bydigi.net/showthread.php?p=1688806

Lehceyên Kurdî

Zimanê Kurdî yê ku li ser axeka fireh tê axaftin, ji gelek lehoeyan pêk tê.
Tiþtên ku li ser lehoeyên kurdî hatine nivîsîn û axaftin gelek ji hev cuda ne.
Di vî warî de meriv rastî tesbîtên ji hev gelek cihê û agahdariyên zêde têkilhev
tê. Ji ber ku gelek caran navên lehce, herêm, eþîr, dîn û mezheban tên
têkilhevkirin, di ber oavkaniyekê de, ji bo lehcan meriv dikare rastî navekî
cihê bê. Ev yek ne bes ji alî eserên lêkolîneran, lê ji alî Kurdan bixwe jî wiha
ye. Lehce, gelek caran ji alî Kurdîaxêvên vê lehceyê û ji alî cîranên wan bi
navê wê herêmê, eþîrê, mîrîtîyê yan wî dînî û mezhebî hatine binavkirin. Di
netîca vê yekê de, ji bo lehceyekê oend navên ji hev cihê derketine meydanê. Her
wekî navê lehca Kurdiya bakur, li Kurdistana Îranê Sikakî, li Kurdistana Îraqê
Bahdînî, li Kurdistana Tirkiyê, li nik Kurdîaxêvên vê lehceyê Kurmancî û li nik
Dimiliyan (Zazayan) Kirdasî yan jî Here-were ye.

Navê Kurdiya navendî, li Kurdistana Îranê Mukrî, li nav peroên bindestê Tirkiyê
û Sûriyê û li nav Bahdînan, Soranî ye. Lehceya ku li hin herêman bi navê Zazakî
tê nasîn, li nav Kurdîaxêvên vê lehceyê li hin herêman jî Dimilkî, Kirdkî,
Kirmanckî yan jî Se-bê tê binavkirin. Di oavkaniyan de, em rastî wê yekê tên ku
ji Hewremanî re, Goranî, Kakeyî, Hewramî, Maoo, yan Kurdî tê gotin. Di nav
lehceyên Kurdî de kêþmekêþiya herî diyar di warê Goranî, Lurrî û Zazakî de ye.
Hin kes hene ku van hersiyan wek lehceyekê dihesibînin û dibêjin ku ev þêweyên
lehceyeka zimanê Kurdî ne. Hinekan jî ew wek zimanên cuda yên serbixwe
qebûlkirine. Kesin hene ku hersiyan; wek lehceyên cuda yên zimanê Kurdî
dihesibînin û hin jê jî ya duduyan (Lurrî) li dervayî zimanê Kurdî dibînin.

Lurriya ku bi navê Lurriya Pioûk û Lurriya Mezin dabeþ dibe, hin kes jî hene ku
Lurriya Mezin lehceyeka Kurdî qebûl nakin (di nav van de hin kes, wê wek
lehceyeka zimanê Farisî dibînin, hin jî wê wek zimanekî bi serê xwe nîþan didin)
lê Lurriya Pioûk wek lehceyeka zimanê Kurdî qebûl dikin.

Meriv nikare bêje ku li ser lehceyan têra xwe lêkolîn û lêgerîn hatine kirin û
netîcên zelal ji alî van ve bi her awayî hatine bidestxistin. Em ê li vê derê li
gor oavkanî û wesîqeyên bin destê xwe cih bidin hin dîtinan û þemayekê
diyarbikin ku li gorî me ya herî nêztir a rastiyê ye.

Di warê lehceyên Kurdî de kevintirîn oavkanî, †erefnameya †eref Xan e. Seref Xan
di vê esera xwe de wiha dinivîse.

“Eþîr û civakên Kurdan, ji alî ziman, adet û rewþa civakî ve bi ser oar beþan de
dabeþ dibe:

Beþê yekê, Kurmanc

Beþê duduyan, Lor (Lurr M.C.)

Beþê sisiyan, Kelhur

Beþê oaran, Goran.” (3)

Heger, em vê tesbîta †eref Xan nehesibînin, lêkolînên li ser lehceyên Kurdî heta
nîvê pêþîn ê vê sedsala me, di esasî de ji alî biyaniyan ve hatine kirin. Di vê
meselê de takeîstisna, ew broþura Mela Mehmûdê Bayezîdî ye ku di 1858`an de ji
bo Aleksander Jaba; konsolosê Rûsya Qeyserî yê Erzurûmê amade kiribû û ji
ferhenga Sêwa

Hekarî û ya Rewendî ya hevberkirî pêk hatibû. Mela Mehmûdê Bayezîdî, di destpêka
vê broþurê de, berî ku ji alî rêzimanî ve li ser hin xalan raweste, dide
diyarkirin ku zimanê Kurdî jî ji ber ferqîtiyên herêmî û eþîrî xwediyê lehceyên
cuda ye. “mesela” dibêje, “Kurmanciya ahaliyê Wanê, Mûþê, Bayezîdê û Qersê û
Kurmancên bi ser Rûsya û Îranê ve û zimanê ahaliyê Botan, Hekariyan, Hemedanê,
Simtî(?)yê, Diyarbekirê, Mûsilê, heta bigihê hudûdê Bexdayê (ku ji herêmên
Silêmanî û †arezorê û ji taîfên Zerza, Mukrî, Bebe û Bilbasan pêk tê) ji hev
cuda ne” (4) Mela Mehmûdê Bayezîdî di vê xebata xwe de, Kurdî bi navê Kurmancî
bi nav dike, wek lehce jî behsa navê Botan, Hekarî û Rewendî dike û di ferhenga
xwe ya hevberkirî de jî þêweyên Hekarî û Rewendî hevberî hev dike.

G. Givrinlîyê ku di salên 1836- 1837`an de oend meqale li ser ziman û etnografya
Kurdan belav kirin, zimanê

Kurdî, bi navê Kurdiya jorîn û ya jêrîn dike du beþ. Li gor Givrimlî Kurdiya
jorîn ji Mukrî, Hekarî, †ikakî û

Bayezîdî, Kurdiya jêrîn jî ji Lurrî, Gelhurrî, Lekî û Goranî pêk tê. (5) Peter
Lench jî di xebata xwe ya bi navê

“Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nardchöldaer”, (Petersburg,
1857-1858) de zimanê

Kurdî bi ser lehceyên Zazakî, Kurmancî, Kelhurî, Gûranî û Lurî dabeþ dike. (6)

Yek ji wan lêkolînerên zimanê Kurdî; Oskar Mann, Kurdî bi navê Kurdiya Rojava,
ya Rojhilat û ya Baþûr

dike sê beþ. Oskar Mann ê ku Zazakî bi ser Goranî ve dihesibîne, Goranî jî
derdixe dervayî zimanê Kurdî. (7)

Hin zimannasên biyanî yên ku piþtî Oskar Mann hatine, ji dêlva ku lêkolînên nuh
ên berfireh li ser

lehceyên zimanê Kurdî bikin, bîzzat xwe sipartine xebatên Oskar Mannî û
bîrûbaweriyên wî ducar kirine.

Karl Hadank yek ji van kesan e. Wî xebata Oskar Mannî ya ku di sala 1907′an de
bi navê Kurdish Persich

Forschungen Mundarten Gûran besonders, Kandulai, Auramani und Badschalani, li
ser Goranî kiriye,

aniye careka din di ber oavan re derbas kiriye, hin þirovekirin û têbînî lê zêde
kirine û ji nuh ve oap kiriye. (8)

Dr. Mac Kanzie yê ku Goranî wek zimanekî serbixwe qebûl dike, di meqaleya xwe ya
bi navê “Reh û Rêoika

Zimanê Kurdî” de ku sala 1961′ê di rapora salane ya Komela Zimanî de hat
belavkirin, Kurdî bi xwe jî yek ji

lehceyên Farisiya Navîn dihesibîne û di xebata xwe ya bi navê “The Dialect of
Auraman (Hawramani-Luhan)

de Hewramanî, Kurdî nehesibandiye, wek lehceyeka Farisîya Kevn hesibandiye. (9)
Dr. Mac Kenzie, zimanê

Kurdî jî kiriye du beþ û navê Kurmanciya Jorîn û ya Jêrîn li wan kiriye. Kurdiya
ku li deverên Silêmaniyê,

Hewlêrê, Rewanduzê û li Xoþnawê tê axaftin wek Kurmanciya Jêrîn qebûl kiriye û
devoka Silêmanî bingeha

van hesibandiye. Devokên Aqre û Suroîyê jî wek bingeha Kurdiya deverên Aqre,
Suroî, Amêdiye, Berwar,

Bala, Gullî, Zaxo û †êxanê qebûl kiriye. (10)

E. B. Soane, di esera xwe ya bi navê “Grammar of Kurmanji or Kurdish Language” (London,
Luzak and

Company, 1913) de zimanê Kurdî, beþî bi ser sê lehceyan kiriye û ji her du
lehceyên pêþîn re gotiye

lehceyên bingehîn. Dabeþkirina Soaneyî wiha ye:

a) Kurmanciya Jorîn

b) Kurmanciya Jêrîn

c) Lurrî, Zazakî û tevî ku nêzîkî hev in jî Hewramî û Goranî. (11)

Sosyologê Tirk, Ziya Gökalpê Diyarbekirî di wê esera xwe de ya ku navê wê “Kürt
Aþiretleri Hakkinda

Sosyolojik Tetkikler” (Lêkolînên sosyolojîk derheqê eþîrên Kurdan de) e û di
1922′an de li ser daxwaza

hukûmeta Tirk ji bo ku di proja îskankirina eþîran da bê bikaranîn, hatibû
amadekirin û piþtre jî di 1975`an

de ji alî Komal Yayinevi, di 1992′yan de jî ji alî Sosyal Yayinlari li Tirkiyê
hatibû oapkirin, Kurdan bi navê

kurmanc, Zaza, Soran, Gûran (Goran) û Lur dike pênc qewm, tevî ku dibêje ku hê
tehqîq nekiriye jî lê zimanên

Gûranî û Zazakî nêzîkî hev in. Di tehqîqa cara pêþîn a rapora xwe de Ziya Gökalp
dibêje zimanê Bextiyarî

dikare iltîhaqî Soranî û zimanê Kalhûrî jî iltîhaqî Gûranî bêkirin. Lê di
tehqîqa cara dawîn de vê yekê tashîh

dike û dinivîse ku “bi þahidiya †erefnamê tê famkirin ku zimanê Bextiyarî dioe
ser Lurrî û zimanê Kalhurî jî

dioe ser Soranî”.(12) Ziya Gökalp di tehqîqa xwe ya cara pêþîn de dinivîse ku “Heke
em zimanên Gûranî,

Bextiyarî û Kelhurî veder kin (veqetînin) di destê me de oar zimanên
serbixweyiya wan diyar, dimîne:

Kurmancî, Zazakî, Soranî û Lurî” (13) Lê di lêkolîna xwe ya rastkirî ya cara
pêþîn de digihê wê encamê ku

“Iawa ku Gûranî, Zazakî û Dunbulî navê cihê yê zimanekî ne, Kelhurî, Babanî û
Soranî jî navên cuda yên

zimanekî ne. Bextiyarî û Lurî jî her navên zimanekî destnîþan dikin. Sedemê
pirhejmariya navan ew e ku navên

muayen ên qewmên Kurdan nînin. Loma jî tê famkirin ku Kurd ne qewmek, lê oar
qewm in û Kurdî jî dabeþî bi

ser oar zimanên wiha dibe ku mensûbên van zimanan qet ji hev tê nagihên. Ev oar
ziman ev in: Zimanê Kurmancî,

Zimanê Zazakî (Gûranî, Dunbulî), Zimanê Soranî (Bahdînî, Kalhurî), Zimanê Lurî (Bextiyarî,
Feylî)” (14)

Ziya Gökalp di wê xebata xwe ya binavkirî de wiha dinivîse: “Xwediyên van heroar
zimanan ji zimanên hev tê

nagihên. Ji alî serf, nahw û luxet ve ferqeka mezin di navbera wan de heye.
Ferqên navberê jî ne ferqên lehceyî,

lê yên zimanî ne. her zimanek ji van her oaran ji alî zimannasî ve zimanê
serbixwe ye. Her yek jî ji gelek lehceyan pêk tê.

Tevî vê jî ev her oar ziman bi tevayî ne dûrî hev in jî. Hemî þaxên Kurdîyeka
kevin in ku meriv dikare bi navê

“Kurdiya Qedîm” bi nav bike. Têkiliyên navbera zimanên Neo-Latînî û Latînî oi
bin, yên navbera Kurdiya Qedîm û

van Kurdiyan jî ew in.” 815)

Ziya Gökalpê ku lêkolînên wî li ser eþîrên Kurda ne li ser “lehceyên” Kurmancî
jî radiweste: “Hê bi tetqîqeke ilmî

nehatiye derxistin ku zimanê Kurmancî dabeþî bi ser oend lehceyan dibe. Lê gava
Ahmedê Xanî di kitêba xwe ya

bi navê Mem û Zîn de behsa lehceyên ku bi kar tîne dike, di beyta jêrîn de navê
sê lehceyan dijmêre.

“Bohtî û Mehmedî û Silîvî

Hin lal û hinik ji zêr û zîvî” (16)

Li gorî vê, Ziya Gökalp jî Kurmancî bi navê Bohtî, Mehmedî û Silîvî dike sê beþ
û eþîr û herêmên ku bi van “lehceyan”

diaxivin dihejmêre.

;Zanayê Kurd Tewfîq Wehbî, di mesela lehceyên Kurdî de wekî Soane difikire (17).

Nivîskarê binavûdeng Alaeddîn Seccadî, di esera xwe ya bi navê Destûr û Ferhengî
Zimanî Kurdî, Erebî û Farisî de,

dibêje ku “di zimanê Kurdî de du lehce hene” û wiha didomîne: “Lehca ‘Botan’ a
ku îro jê re ‘Bahdînî’ tê gotin. Kurdên

Tirkiyê û Suriyê û yên qezayên Mûsilê bi vê lehceyê diaxivin. Ya duduyan jî
lehceya ‘Mukrî’ ya ku îro jê re ‘Soranî’ tê

gotin. Kurdên din, yanî Kurdên bakurê rojhilat û rojhilatê Iraqê û yên Ardelan û
Mukriyan bi vê lehceyê diaxivin” (18)

Dr. Kemal Fuad “ ku li ser edeb û zimanê Kurdî xebatên wî yên hêja hene, zimanê
Kurdî dabeþî lehce û þêweyên jêrîn dike:

1. 
    
   
   1. Kurdiya
      Rojava (ku hin ji vê re dibêjin Kurmanciya jorîn -bakur-)

      a- Afrînî,

      b- Cizîrî û Botanî

      c- Sincarî

      o- Badînî

      d- Hekarî

      e- †ikakî

   2. Kurdiya
      Rojhilat (ku hin ji vê re dibêjin Kurmanciya Xwarê -baþûr-, hin jî dibêjin
      Kurdiya Navendî)

      a-Soranî

      b-Silêmanî

      c-Mukrî

      o-Sineyî

   3. Kurdiya
      Baþûr

      a-Xaneqînî

      b-Feylî

      c-Kirmanþanî

      o-Lekî

      d-Kulgayeyî

      e-Kelhorî

      ê-Perewendî

   4. Kurdiya
      Goranî-Zazakî

      a-Hewramanî

      b-Kenûleyî

      c-Gehwareyî

      o-Bacelanî

      d-Zengeneyî

Dr. Kemal Fûad bi rexnegirî dibêje ku wê lehceya ku ez jê re
Lehceya Baþûr dibêjim hin kes wê bi navê Lurrî

bi nav dikin. Ew tenê wan lehceyên ku li Loristana Mezin tên axaftin wek
lehceyên Lurr qebûl dike û wan wek

lehceyên Kurdî qebûl nake. Dr. Kemal Fûad rexne li wê yekê digire ku oima ji hin
lehceyên ku di hin oavkaniyan

de wek Lurrê Pioûk derbas dibin ji wan re Lurrî tê gotin. Ew wan di nav lehceyên
Kurdiya Baþûr de dihesibîne (19).

Fûad Heme Xurþîd, di xebata xwe ya bi navê Zimanî Kurdî, Dabeþbûnî Cografyayîy
Diyalêktekanîy de lehceyên

Kurdî bi vî awayî dabeþ dike:

1. 
    
   
   1. 
      Kurmanciya Bakurî

      a-Bayezîdî

      b-Hekarî

      c-Botanî

      o-†emdînanî

      d-Behdînanî

      e-Diyalekta Rojava

   2. 
      Kurmanciya Navîn

      a-Mukrî

      b-Soranî

      c-Erdelanî

      o-Silêmanî

      d-Germiyanî

   3. 
      Kurmanciya Baþûrî

      a-Lurrê Eslîn

      b-Bextiyarî

      c-Mamesanî

      o-Gohgilo

      d-Lek

      e-Kelhurr

   4. Goranî

      a-Goraniya Eslîn

      b-Hewramanî

      c-Bacelanî

      o-Zazakî (20)

Fûad Heme Xurþîdî, hem Lurriya Mezin hem jî ya Pioûk Kurdî qebûl
kirine û ew di nav Kurmanciya

Baþûrî de hejmartiye. Mehemed Emîn Hewramanîyê ku li ser ziman û lehceyên Kurdî
û bi

taybetî jî li ser Hewramanî xebatên hêja kirine, di esera xwe ya bi navê Zarî
Zimanî Kurdî Le

Terazûy Berawird da, lehceyên Kurdî li gorî awayê jêrîn ji hev veder dike.

1. 
    
   
   1. 
      Kirmanciya Jorîn (bi þaþîtî jî belav bûbe yan jî Bahdînî)
   2. 
      Kirmanciya Navîn (bi þaþîtî jî belav bûbe, yan jî Soranî)
   3. 
      Kirmanciya Xwarê (bi þaþîtî jî belav bûbe, yan jî Goranî)

      Piþtre Goranî jî dabeþî þêweyên jêrîn dike:

      a-Hewramanî

      b-Lurrî

      c-Bacelanî

      o-Zazakî

Mehemed Emîn Hewramanî her wiha destnîþan dike ku Bacelanî jî
Zengeneyî û †ebekî digire nava xwe.(21)

Nivîskar û zimannasê Kurd Malmîsanijê ku li ser zimanê Kurdî û bi taybetî li ser
Zazakî xebatên wî yên

hêja hene, Kurdî dabeþî bi ser pênc lehceyên esasî dike û bi vî awayî dihejmêre:

1-Kurdiya bakur yan jî lehceya Kurmancî

2-Lehca Kurmanci ya ku li Kurdistana Navîn tê axaftin. Ji vê lehceyê re carina
Kurdiya Baþûrî

(Kurmancîy Xwarû) yan jî bi þaþîtî “Soranî” jî tê gotin.

3-Lerhceya ku bi navên Kirdkî, Kirmanckî (Kirmancî), Zazakî yan jî Dimilî (Dimilkî)
tê zanîn.

(Malmîsanij li vê derê wek du þêweyên esasîn ê lehceya Zazakî, þêweya Dêrsimê û
ya

Iewlig-Diyarbekir-Sêwregê dihejmêre).

4-Lehceya Goranî: ku Hewramî jî tê binavkirin nêzîkî lehceya Kirdkî (Zazakî,
Dimilkî)

ye li Kurdistana Iraqê û ya Îranê ji alî hin Kurdan ve tê axaftin.

5-Grûba Lehceyên Kurdî yên din ên ku li Kurdistana Baþûrî tên axaftin: gellek

þaxên vê grûbê yên bi navên Kermanþahî, Lekkî, Lurrî, Sencabî û Kelhurî hene

ku ev ji alî qismek Kurdên nav hidûdên Îranê û Îraqê tên axaftin.(22)

Mehemed Emîn Hewramanî di wê kitêba xwe de ku navê wê Zarî Zimanî Kurdî

Le Terazûyî Berawird da ye, dibêje ku Oskar Mann di wê kitêba xwe de ya ku

piþtre ji alî Karl Hadankî ve careka din hat oapkirin, dinivîse ku lehceyên
Goranî li

gor awayê jêrîn tê dabeþkirin:

“Hewramanî (Auramanî)

Kenduleyî (Kändulei)

Bacelanî (Bacälani)

Bêwenijî (Biwäniji)

Gehwerayî (Gähwarai)

Rejawî (Rijabi)

Seyyidi (Säyyidi)

Zerdeyî (Zärdai)

Mehemed Emin Hewramanî dinivîse ku Mînorskî her van lehceyên Goranî tekrar dike
lê ji dêvla Bêwenîjî,

Gehwerayî û Rejawî Gelhurî, Lekî, Feylî, û Kakeyî tîne û piþtre M. E. Hewramanî
dibêje ku “di esasî de ev

bi awayekî têkilhevkirina eþîr, dîn û zimanan e”. (23)

Mehemed Emîn Hewramaniyê ku bi eslê xwe jî Hewramanî ye, dibêje ku Emîn Zekî Beg
di Xulasetu

Tarîxul Kurd we Kurdistan de lehceya Hewramanî zimanekî Tacikî dihesibîne lê tu
delîlê ji vê dîtina

xwe re nayne, qasî ku tê famkirin bes bîr û baweriya Mînorskî tekrar dike. (24)

Mamosteyê Unîversîta Silêmaniyê Dr. Îzzedîn Mustefa Resûl, di esera xwe ya bi
navê Zimanî Yekgirtûyî

Edebîy Kurdî de, Hewramanî ji lehceyên Kurdî dihesibîne.

Mehemed Merdûxî, di mesela lehceyên Kurdî de wekî †eref Xanî difikire û bi navê
Kirmanc, Goran,

Lurr û Gelhurr wan dike oar beþ.

Tewfîq Wehbî û Edmonds, di Ferhenga xwe ya bi navê A Kurdish Dictionary, (Tewfîq
Wehbye Edmonds

Oxford at the Clarendon press, 1966) gotinên lehceya Hewramanî, tevî gotinên
Kurdî kirine.

Her weha Tewfîq Wehbî di maqaleka xwe de ku bersîva meqala Dr. Mac Kenzie ya
1961′an bû, diyarkiriye

ku Kurdiya Hewramanî, ji lehceyên kevn ên Kurdî ye.

Prof. Qanatê Kurdo, di maqala xwe ya bi navê Haletekanî Cîns û Bînayî Berkar Le
Zaza da, bi awayekî

hevberkirî daye nîþandan ku lehceyên Zazakî û Kurmanciya Jorîn ji zimanekî ne.

 

Major Soane, di
kitêba xwe ya bi navê Kurdish Grammar (Rêzimana Kurdî) de, Zazakî yek ji
lehceyên

Kurdî qebûl kiriye. (25)

Dr. Kemal Fuadê ku ji alî bîrûbaweriyên li ser zimanê Kurdî de xwe pirtirîn
nêzikî Oskar Mannî dibîne,

Oskar Mann jî tê de rexne li wan kesan digire ku Goranî-Zazakî Kurdî qebûl nakin
û dibêje ku ev lehceyên

Kurdî ne: “Hin zimannasên ku Oskar Mann jî di nav wan de ye, lehceyên gruba
Goranî-Zazakî Kurdî

nahesibînin. Di vî warî de ez cihê difikirim: “lehceyên vê grûbê, her oendîn ji
alî leksîkolojiyê ve ji

lehceyên grûbên Kurdî yên din cihê dibin jî, ev jî wekî Kurdî dikevin beþa gruba
Îraniya bakurê rojava.

Ji alî cografî jî dikevin nav erdên Kurdistanê. Têkiliyên wan ên aborî, civakî û
siyasî jî li gora miletên

dîtir pirtir bi Kurdan re hê xurttir in. Di ser de jî Hewramaniya ku lehceyeka
Goranî ye, demeka dirêj

(ji sedsala 16′an heta ya 20′an) di beþeka fireh a Kurdistanê de (li Kurdistana
Rojhilat û ya Baþûr)

bûye zimanekî edebî. ji alî milî ve jî ev xwe Kurd dibînin.” (26)

Li gorî Mehemed Emîn Hewramanî jî oavkaniyên kevin nîþan didin ku Kurdiya
Hewramanî zimanekî

kevnare ye, ne ku bes di devra Mîrîtiya Baba Ardelan (a ku di sala 132′yê Hicrî
de hat damezrandin)

de berî wê jî zimanekî dînî û edebî bû ku ji zimanê Avestayê hatibû guherîn.
Mehemed Emîn Hewramanî

wiha dinivîse:

“†êx Sedî (yê †îrazî) di beyteka xwe de wiha dibêje:

Geh be Tazî astînî ber men zened gûyed ‘te’al’

Geh be Kordî gûyedem ‘borê niþîne w nan were’

(Geh dest li ba dike bi Erebî dibêje ‘te’al-were’

Geh bi Kurdî dibêje ‘borê niþîne w nan were’. M.C.)

“Borê niþîne w nan were” ya ku di vê beytê de heye bi lehca Hewramanî ye û mahna
wê

“were rûnê û nanî bixwe” ye. Di wê demê de (sedsala 13′an M. C.) Se’dî (yê †îrazî)
ji lehceya

Hewramanî re gotiye Kurdî. Beytên taresan ên Sultan Sehak ên ku ji bo terefdarên
Ehlî Haq tên

stiran, bi Hewramanî ne. †aîrê Kurd ê meþhûr Xanayî Qubadî bi xwe dide
diyarkirin ku xwestiye

Dostana †îrîn û Xusrevê bi Kurdî bike menzûm. Li gorî wî tu kêmasiya Kurdî ya ji
Farisî tuneye û

jê þêrîntir e jî. Loma jî dibêje ku:

Ce lay aqilanê sahib eql û dîn

Dana buzurganê Kurdistan zemîn

Rast en mewaoan Farisî þeker en

Kurdî ce Farisî bel þîrînter en.

………

Ce ‘ersey dinyay dûn bedfercan

Be destûrê nezanê Nîzamî meqam

Be lefzê þîrînê Kurdistan temam

Pêþ buwan meh’zûz baqî weselane.

(Ji alî aqilmendên xwedî eql û dîn

Zane mezinên erdê Kurdistanê

Raste dibêjin Farisî þekir e

Lêbelê Kurdî ji Farisî þêrîntir e.

Di vê dinya bêbext û fanî de

Bi awayê nezma meqamê Nîzanî

Hemû bi lefzê þêrîn ê Kurdistanê

M.C.)

Xanayî Qubadî gava †îrîn û Xusrevê nivîsî, ger Hewremanî ne zimanê edebî yê
Kurdî bû ya ne

wî bi vê lehceyê dinivîsî û nejî jê re digot Kurdî (27)

Li gorî Mehemed Emîn Hewramanî, ji bo strana beytên dînî yên ku di defterên
pîroz ên Ehlî Heq de ne,

du lehce hatine bikaranîn. Defteran ji lehca Hewramanî re gotine “Kurdî” carna
jî gotine “Kurdiya Awramanî”

ji sêwa Cafî re jî “Cafiya Awramanî”. Abîdînê Caf (Abîdîn Baþoavûþ) ê berevkir ê
ku ev agahdarî dane, dibêje

ku tarîxa peyvên van beytan û yên nivîsên ku di kutubxanên wan de hene, dioe 880
sal berî nuha. (28)

Di ronahiya van agahdariyan de ku me xwest em bidin divê meriv wê rastiyê qebûl
bike ku sêveyên Lurrê

Mezin ne têde, Lurrê piçûk jî daxil, hemû lehceyên Goranî û lehca Zazakî dikevin
nav lehceyên zimanê Kurdî

û mesela Kurdîbûn û nebûna Lurrê Mezin ciyê munaqesê ye.

Netîce, meriv dikare li ser lehceyên zimanê Kurdî, sêweyên wê û belavbûna wan a
cografî agahdariyên jêrîn bide:

1-Kurdiya Bakurî (yan jî Kurmancî-Kirmancî) Lehceya Kurdiya Bakur, Lehceya herî
berfirehbûyî ye. Li ser axa

Kurdîstanêqada wê ya berfirehbûnê, heke meriv xetekê ji rojhilatê ve bikêse, ji
peravê rojavayê Gola Urmiyê

destpê dike, ber bi basûrê rojhilatî ve dadikeve, di bakurê bajarê Sino, di dola
Kêlesînê re ji hidûdê Îran û Iraqê

radibuhure, dirêj dibe ta digihê Helgurdê. Ji wê derê ber û berê peravên bakurê
rûbarê Rewandizê diçe ta digihîje

Zê yê Behdînan. Li vê derê jî tê tevî Çemê Dîclê dibe, Zêyî taqîb dike. (29) Ji
Gola Urmiyê ber bi bakurî ve

Kotur û Xoyê digire nav xwe û digihîje Çemê Erez, Qers, Erzurum, Mûs û Bedlîsê
digire nav xwe carinan

palên rojhilat ên Torasan û carnajî quntarên wan seranser taqîb dike, hidûdên
wîlayeta Sêrtê, qezayên

Qozluxê, Silîva, Qulp, Lice û Bismil, Hidûdên bajarê Diyarbekirê, Erxeniyê,
Desta Gewran û herêma Çiyayê

Qerejdaxê tevî xwe dike û herêmên rojhilat, basûr, basûrêrojhilatê Swêregê, qeza
Hîlwanê, Gerger ne têde

Adiyamanê, Meletiyê, bakur, rojhilat û basûrê Merasê hildigre ta digihîje
lutikên Çiyayê Gewr (Gavur Da¤ž).

Qiriqxana Hatayê û Afrîna Helebê digire nav xwe. Ji wê derê ta nuqta Çemê Dîcle
yê ku Zê digre navxwe.

Li wan erdên ku Kurd li ser dijîn, Kurdiya Bakurî-Kurmancî tê axaftin. Li
qezayên Tunceliyê, Pertek û Zozgîrdê,

li qezayên Elezîzê yên ji bilî Madenê, Sivricê û Paloyê, li qeza Bîngolê ya bi
navê Karliovayê û li piran herêmên

Sêwasê yên Kurdîaxêv, ev lehce tê axaftin. Ev lehce her wiha ji alî nufûsa Kurd
a Lubnanê, Ermenîstanê,

Gurcîstanê, Azerbeycanê, Qazaxistanê û cumhuriyetên Asya Navîn yên din û ji alî
Kurdên Horasanê û

Konyayê û hin Kurdên Ankarê tê axaftin.

Sêweyên Kurdiya Bakurî ev in:

a) Kurmanciya Rojava: Bi destpêka ji herêma Afrînê Kurdên Entabê, Qiriqxanê,
Merasê, Adiyamanê û

Meletiyê, qezayên Ruhayê yên bi navê Surûc, Bîrecik û Xelfetiyê bi vê sîweyê
diaxifin.

b) Rewendî: Sêweya ku li erdên bakurê Gola Wanê dimînin tê axaftinê. Li
rojhilatî ji herêma Sikakan destpê

dike, ta dighê cihên rex Çemê Erez, Kurmancên Qers, Erzurum, Agirî, Wan, Mûs û
Erzîncanê bi vê sêweyê diaxifin.

c) Sikakî: Li herêmên navbera Gola Urmiyê, Semdînan û Baskalê tê axaftin.

ç) Hekarî: Hema ji basûrê Sirnexê destpê dike û li nav hidûdê wilayeta Hekariyê
tê axaftin. Berê ji ber ku ji

Mîrîtiya Hekariyan re Mîrîtiya Mehmûdî dihat gotin, ji vê sêweyê re jî “Mahmûdî”
dihat gotin.

d) Botî: Kurdên Cizîra ku li nav hidûdê Tirkiyê û Sûriyê ye yên wê herêma ku ji
bakurê Zaxoyê destpê dike

ji basûr û rojavaya Sirnexê derbas dibe Eruhê digre nav xwe û ta basûrê Gola
Wanê tê kêsan herêmên rojhilat û

basûrê Bedlîsê, Sêrtê, ta Çemê Batmanê herêma Batmanê û rojhilatê Mêrdînê digre
nav xwe, ji alî Kurmancên li ser

vê axa fireh tê axaftin.

e) Bahdînî: Sêweya Kurdên Zaxo, Amediye, Akre û Zêbarê û yên Dihokê

f) Sincarî: Kurdên Çiyayê Sincarî û yên Sêxana bi vê sêweyê diaxifin.

g) Kurmanciya Navîn (yan jî Silivî-Kîkî-Milî) Li bajarê Diyarbekirê ji bilî
rojhilat, li hemû herêmên Mêrdînê, ji

Ruhayê heta peravê rojhilatê Çemê Ferêt Kurmanc bi vê sêweyê diaxifin. Kurmancên
herêmên Elezîzê yên

rojhilat û basûrî jî bi vê sêweyê diaxifin.

2- Kuriya Navîn (yan jî Soranî). Hidûdên vê lehceyê ji basûrê wî hidûdê ku me ji
bo lehceya Kurmancî kêsa

destpê dike, ber bi basûrî de dom dike ta digihe, Çemê Sîrwanê û Xaneqînê. Li
basûrî, ji basûrê Çiyayên

Hemrîn ber bi rojhilatî ve vedigere ta Çiyayê Sehend, Mesînabad, Bicar û
Esedawayê diçe. Firehiya herêma

wê ya basûrî jî diçe ta digihîje, ser rêka esasî ya Melayir. Kirmansah, Qesrî
Sêrîn-Xaneqînê. (30)

Sêweyên Kurdiya Navîn ev in:

a) Soranî: Ji bilî herêma Zêbarê wilayeta Hewlêrê û hemû qezayên wê vê sêwê
diaxifin.

Kaynak: Bydigi Forum

http://www.bydigi.net/candi-gisti/221004-zimane-kurdi.html#post1688809

b) Silêmanî(Yan jî Babanî): Silêmaniyê, Kerkukê,Kifriyê, Qeretepê, Tuz Siwanê û
hin herêmên Xaneqînê digire nav xwe.

c) Mukrî: Sêweya ku Kurdên Sino, Nexede, Meraxe,Miyandiwan, Sahîndij, Saqiz,
Bokan, Bave û Serdestê pê diaxifin.

ç) sineyî: Li herêmên Sinê (Senendec), Bicar, Kengewer, Rewansar û bakurê
Ciwanroyê tê axaftin.

3-Kurdiya Basûrî: Li bakurî ji rêya esasî ya Melayir-Kirmansah-Qesrê Sêrînê
destpê dike ta digihê hidûdên herî

basûr yên herêmên Kurdîaxêv

Sêweyên wê yên jêrîn in:

a)Xaneqînî

b) Lurrê Eslîn (yan jî Feylî)

c)Kirmansanî

ç)Lekî

d)Kelhorî

e)Perewendî

f)Kulpavyeyî

4-Kurdiya Goran: Yên ku bi Kurdiya Goran diaxêvin li herêma çiyayîn a bakurê
rêka Berda-Kirmansanê,

yên li herêmên rojhilat û rojavayê Çiyayên Hewraman û yên li herêmên Paweh û
Kendûlê, Herêmên bakur

û rojhilatê Mûsilê, li wî cihê ku Çemê Xazir tevî Zêyî dibe dijîn.

“Ew navçeyên ku Goran tê de dijiyan, di qirnê hijdehande ji zeviyên ku niha tê
de dimînin mezintir bûn.

Peydabûna Mîrtiya Silêmaniyê di dawiya sedsala hijdehan û destpêka sedsala
nozdehande bi awayekî

asrî û nû, heta dereceyekê li ser hesabê tengbûna wan nav çiyan bû ku Goran tê
de dijiyan, bi vî awayî

lehceya Kirmanciya Jêrîn (Kurdiya Navîn M.C.) ya zimanê Kurdî, wekî zimanekî
resmî yê Mîrtiya Silêmaniyê

peyda bû, di dawiya salê sedê hijdehande berebere jî ji lehceya Goran re teng
dikir û li ser hesabê wî belav dibû.

Lehceya Goranî ya zimanê Kurdî li dema Mîrtiya Ardelan de belav bû, ku Baba
Ardelan di sedê çaran ê zayînî de

ew damezirand ji nuh ve bajarê Sarezor ava kir ku Moxola ew wêran kiribûn û ew
kir paytextê Mîrîtiya xwe.

Ne dûr e belavbûna Goranan ji rojhilatê Zagrosî ber bi Sarezor ve bûyerê dest pê
kiribû.

Kakeyiyan (Ehlê heq, Alî Îlahî) Sarezor kirin bajarê xwe yê pîroz û lehceya
Goranî jî kirin zimanê xwe yê dînî…

Di wê demê de Sarezorê zimanê siirê Goranî bû û edebiyata dînî ya Kakeyiyan bi
siirê destpêkiribû û heta niha

jî her wiha maye.

Her wiha pêwist e ev jî bê gotin ku, êl û esîretên derûdora Kerkûkê, Kifriyê,
Xaneqînê û qeraxê rûbarê Sîrwanê,

wekî esîretên Zengene, Cebarî, Siwanî, Bîbanî û Talebanî û yên dîtir ji esîretên
Goran bûn ev, xwedî edebiyata

xwe ya klasîkî ya nivîskî, edebiyata gelêrî ya folklorî ya bi lehceya Goranî
bûn. Lêbelê lehca Kurmanciya Jêrîn

(Kurdiya Navîn M.C.) berebere ev navçe dagîr kir di netîca gesbûn û firebûna
Mîrîtiya Silêmaniyê.”(31)

a) Hewramanî: Kurdên herêma Hewramana ku dikeve alî banî yê Çemê Sîrwanê bi vê
lehceyê diaxêvin.

Rojavayê çiyayên Hewraman herêma navbera Helebçe û Pêncwînê ye, rojhilatê wê jî
Sine kermansah e.

Herêma Hewramanê dabes dibe bi ser Hewramana Luhon, Hewramana Dizlî, Hewramana
Text, Hewramana

Kaynak: Bydigi Forum

http://www.bydigi.net/showthread.php?p=1688809

Rezaw, Hewramana Ciwanro û Hewramana Kenduleyî. (32)

b) Bacelanî: Zegeneyî û Sebekî digre nav xwe. Ji rojhilatê Mûsilê, ji herêmên
Baswayê belav dibin, digihên

ta bakur û basûrê Hamdaniyê ta herêmên Talebanî û Zengene û Qeretû, Horên û
Sêxanê. Bacelanî li herêma

Zehaw a bakurê Loristanê jî dijîn. (33)

5- Kurdiya Zazakî(Dimilkî, Kirmanckî yan jî Kirdkî)

Li bakurê rojavayê erdên Kurdîstana bin destê Tirkiyê, herêmaka welê digre nav
xwe ku di bakur ji Erzurum û

Erzîncanê li basûr heta Gergerê, Adiyamanê diçe. Li hundirê Swêregê, Qeza Urfayê
û gundên wê yên bakurî,

li hundirên qezeyên Diyarbekirê yên bi navê Çêrmûg, Çungûs, Pîran û Hênê û li
hin gundên qezayên wê yên

bi navê Lice, Hazro, Çinar û Qulpê, li qeza Wartoyê, qeza Mûsê, li hin gundên
qezayên Erzurumê yên bi navê

Xinis û Tekmanê. Li hundirê Erzincanê û hin gund û qezayên wê. Li hundir û hin
gundên Tercanê, li Beypinarê

Netriya Zanayê ku qezeyek Sêwasê ye û li hin gundên wê, li bajarê Tuceliyê û li
qezayên wê yên bi navê Pulumur,

Nazimiye, Ovacix, Xozat, Çamiskezekê bi tevayî, li hundurê Elezîz û qezayên wê
yên bi navê Maden û Paloyê bi tevayî,

li nîvenîa qeza Qereqoçanê, li bajarê Bîngolê û qezayên wê yên Gênc û Kixiyê bi
tevayî, li Piraniya Solxanê û li besekî

Qarliovayê lehceya Zazakî tê axaftin. Hundurê Diyarbekirê her çendîn piranî
Kurmancin jî, nifûseka girîng a Zazakîaxêv jî heye.(34)

a) Sêweya Dêrsimê: Li Tuncelî, Erzincan û Sêwasê tê axaftin.

b) Sêwa Rojhilatî(ya Çewlig-Diyarbekir-Sêwregê): Li Bîngol, Elazîzê, Diyarbekirê,
Sêwregê û Gergerê tê axaftin.

&

(1) †erefxan, †erefname, Hasat yay…nlar…, 3. bask… 1990 �stanbul, M. emin
bozarslan ji Erebî wergerandiye Tirkî.

(2) Fuad Heme Xurþîd, Zimanî Kurdî, Dabeþbûnî Dîyalektîkanîy, oapxaneyî Afaq Al
arabiya, Bexdat, 1985, s. 55.

3) †erefhan, †erefname, Hast Yayinlari, 3. baski 1990, Istanbul, Wergera M. Emîn
Bozarslan ji Erebî bo Tirkî, r. 20

4) Vokabulaire Kurde des dialectes de Hakiari et Revendi, Par A. Jaba Consul de
Russie a Erzeroum, Erzeroum le 15 mars

1858. Ji Dr. Marif Xeznedar Le Babet Mêjûyî Edebî Kurdiyewe 1984, Bexda r.
386′an hatiye wergirtin.

5) Mehemed Emîn Hewremanî, Zarî Zimanî Kurdî Le terazûyî Berawîrd da, 1981 Bexda,
r. 52

6) Peter Lerch, Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchöldaer,
Petersburg, 1857-1858, r. 72

7) Gotûwêjek legel Dr. Kemal Fûad, beþî 2., Sirwe, hejmar 39, rêzberî 1368

8) Mehemed Emîn Hewramanî, Zarî Zimanî kurdî le Terazûyî Berawirdda 1981, Bexda,
r. 24

9) e. n. d. r. 6

10)Sadiq Behaeddîn Amêdî, Rêzimana Kurdî, Kurmanciya Jêrî û ya Jorî ya
hevberkirî, oapa yekê, 1987, r. 34

11)e. n. d. r. 27

12)Ziya Gökalp, Kürt Aþiretleri Hakkinda Sosyolojik Tetkikler, Sosyal Yayžnlarž,
1992. r. 24

13)e. n. d. r. 24

14)e. n. d. r. 95-96

15)e. n. d. r. 24-25

16)e. n. d. r. 28

29) Fuad Heme Xursîd, Zimanê Kurdî, Dabesbûnî cografyayiy Diyalektîkaniy, Bexda,
Çapxaneyî Afaq’l Arabiya, 1985, r.60

30) e.nd:r.62

31) Dr. Marif Xeznedar, Le Babet Mêjûyî Edebiy Kurdiyewe, Bexda, 1984 r.88-89.

32) Mehemed Emîn Hewramanî, Kakeyî, Çapxaneyî Al Hawadîs, Bexda, 1984 r. 68

33) Dr. Marif Xeznedar, Le Babet Mêjûyî Edebiy Kurdiyewe, Bexda, 1984 r. 87

34) Malmîsanij: Dimilkî miyan di ciyayeya vatisan, Hêvî, kovara çandiya gistî,
Parîs, no:2, Gulan 1984, r. 86-87.

Ev nivîs ji hejmarên 135-138 yên Armancê hatiye girtin

 

Birhoyê Heskê Têlî û Berxwedana Agirîyê

 Birhoyê Heskê Têlî û Berxwedana Agirîyê

“Rabe, de rabe Birho de rabe,

Bo çi Ararat te hîşt xerabe!

Îro dîsa hat Roma bê eman

Gund şewitandin nehişt xwedî can.”

Osman Sebrî

Wahdet

Birhoyê Heskê Têlî, yek ji serokê eşîreta Celalîyan ê ji milê Hesêsorîyan e.
Birho niştecîyê der û dorên Agirîyê ye. Di parvekirina Şerrê Cîhan a Yekem de,
mîna hinek eşîretên kurdan Birho jî, bi Osmanîyan re li hemberê ermenîyan û
rûsan şer kir. Wekî ku tê zanîn, Dewleta Osmanî dewletek ji pir netewan hatibû
avakirin. Kurd jî di vê îqtidarê de yek ji wan netewan bû. Netewa kurd, di dema
îqtidara Osmanîya de li hemberê neteweyên din her gav xwedî şexsîyetek taybet
bûn. Bingehê vê taybetmendîyê, du sedemê balkêş bûn. A yekem, Musilmantîya û ji
mezhebê ehlê sunnetê bûna wan. A duyem jî, kurd di herêma Mezopotamyayê de,
xwedî nifûseke xurt û şervantîya wan hebû. Osmanîyan, bona vê taybetmendîyê, li
kurda germ dinêrî. Osmanîya, di vê herêmê de li hemberê dujmin û neyarên xwe, ji
kurdan dîwarekî balkêş avakiribûn. “Dîwarekî ji xûnê û bi ruh û can!” Dewleta
Osmanî, di vê herêmê de serê wan çi demê bi kê re têketa belayekê, vî dîwarî ji
xwe re dikirin mertal û bê gûman pişta xwe didanê û bi wê parastina xwe dikirin.

Dewleta Osmanî, di destpêka de ji bona parvekirina qapîtalîstan, di Şerrê Cîhan
ê Yekem de bûn muttefîqê Dewleta Almanî. Wexta di vî şerrî de Almanîya mexlûb
bû, Dewleta Osmanî jî di vî şerrî de wenda kir. Dewleta Osmanî lawaz ket û
neteweyên herêma Balqanan, daxwaza rizgarîya welatên xwe kirin û dewletên xwe
avakirin. Êdî Dewleta Osmanî ber bi belabûnê diçû. Di herêma Kurdistanê de jî
her diçû qeweta wan lawaz dibû. Dewleta Osmanî, ji bona ku vê herêmê wenda neke,
digotin; “wê Kurdistan bibe Ermenîstan.” Osmanîyan bi vê sloganê kurda li
hemberê ermenîyan sor kirin. Birho û eşîretên der û dora herêma Agirîyê jî, ji
bo ku ne dixwestin Kurdistan têkeve nav Ermenîstanê, bi tevî leşkerên Dewleta
Osmanî li hemberê rûs û ermenîyan şerrekî pir balkêş kirin. Wê demê di sînorê
Kurdistanê de bûyerek balkêş çêbû. Li Rûsyayê, Bolşewîk hatin îqtîdarê û
Leşkerên xwe ji herêma Kurdistanê vekişandin û birin şûna xwe ya berê. Feqet
hîna Bolşewîk li Ermenîstanê nehatibûn îqtîdarê. Bona vê sedemê, fersendek mezin
ket destê ermenîyan. Li ser vê fersendê, ermenîyan, hêriş kirin ser cîyên
valakirî û hinek cîyan jî dagirtin. Li ser vê yekê, hetta Leşkerên Dewleta
Osmanî hatin, Birhoyê Heskê Têlî û êşîretên kurdan ên din li hemberê ermenîya
dîsa şer kirin. Wexta leşkerê Dewleta Osmanî hatin, Birho û eşîretên din bi
kêfxweşîyek mezin pêşwazî li wan kirin.

Piştî şer, Birho çû Agirîyê û dest bi bezirganîyê kir û li karûbarê xwe mêze
kir. Dewleta Osmanî yan jî bela bû. Tirka, di bin serokatîya Mustefa Kemal de,
li ser erdê Anatolîyayê dewletek nû avakirin. Birho ji bona ku li hemberê rûs û
ermenîyan şerr kiribû, xwe nêzîkî vê dewletê jî didît û ji bona menfeta xwe ya
şexsî, têkilîyên xwe bi vê dewleta nû re jî xurt kirin. Ji bona ku têkilîyên wî
bi dewleta nû re xera nebe, di Serhildana Şoreşgerî ya 1925an de, alîkarî neda
Şêx Seîd û bêdeng ma. Hetta di dawîya serhildanê de, kurê Şêx Seîd û hevalên xwe
dixwestin derbasî Îranê bin, Birho ji van re bû asteng û bi dûv wan ket. Feqet
Birho, li wan rast nehat û ew derbasê Îranê bûn.

Piştî têkçûna Serhildana Şoreşgerên 1925an, Dewleta Tirka qanûna sirgûnê
derxistin. Li wan derûdoran di lîsteya sirgûnkirîyan de Birho ji navê dihate
behskirin. Wan gotinan her çiqas wî tedirgîn dikir jî, Birho ji xwe pir bawer
bû. Birho digot; “min pir alîkarî bi Tirka kirîye, îro jî ez hevalbendê dewletê
me û ez li mala xwe rûniştîme û karê xwe dikim, zerara min nagihêje çi kesî. Van
tiştên di derheqa min de têne gotin, hemî derewin.” Feqet hetta hişê wî hate
serê wî, keys û wext ji dest çûbû. Li ser vê babetê, Îhsan Nûrî dibêje, “Birho
ne di fikirî ku li ber çavên tirka, dixwaze tu xizmetkar an jî asî be, qet ferq
nake, dîsan jî tu kurd î”.

Zivistana 1926an, serê şefaqê, pîrek û zarokên wî hazirîya pez û derxistina
derve ji bona çêrê dikirin, dîtin serbazek û 20 leşkerên suwarî hatin gund û li
Birho dipirsîyan. Wan jî gotin “Birho li vê derê nîne.” Xizmetkarê wan got belkî
vana wê hespê Birho bibin, wî jî di fersendekê de xwe avêt ser hespê û bi bez
revîya. Çend leşkeran jî dan pê û qederek şûnda çend dengê teqînê hat. Di vê
derheqê de em ana li Birho gohdarî bikin.

Birho digot, “ez li Bazîdê li mal rûniştîbûm, min çaya xwe vedixwar. Min dît
kurê min î biçûk Îlhamî ji nişkê va kete hundirê malê. Ji min ra got; ‘babo,
serê şefeqê serbazek û 20 leşkerên siwarî hatin gund û li te dipirsîyan, me jî
ji wan re got ew ne li vê derê ye. Xizmetkarê me jî got belkî wê hespê te bigrin
û wî jî xwe avêt ser hespê û hesp ajot. Çend leşkeran dan pê wî û şûnda çend
dengê teqînê hat. Me fam nekir ew çi teqîn bûn’. Dawîyê min ji kurrê xwe re got,
tû ana vegerî gund, çek û rextên min bînin ber çem, ezê jî dawîyê werim. Piştî
kurrê min çû, ez ji malê derketim û çûm hinda camîyê. Min berê xwe da Qiblê û
min ji xwedê re dûa kir. Min got, Xwedê, ma tû zanî! Hetta ana tû zerara min ne
gihiştîye dewletê û ana dewlet ji bona sirgûnê li min digere. Daxwaza min ji te
ev e, bi selametî tû min bigihînî çek û rextê min. Ji vîya zêdetir ez tiştekî
din ji te naxwazim. Dawîyê çi dibe bila bibe. Paşê di nav bajêr û di ber dikanan
de derbas bûm, di rêka gundê Qotisê min xwe gihande ber çem. Min dît şivanê me
li wê derê pez diçêrîne. Ez çûm cem şivan, min pirsa meselê kir, wî jî gote min
‘serê şefaqê, efserek û 20 leşker hatin gund li te di pirsîyan. Wexta te li gund
nedîtin, çend leşkera dan ser pişta hespê te û di ser rê de rastî çend fîrarên
gundê Keskoyîyan tên. Di navbera wan de şer derdikeve. Di wî şerî de leşkerek
birîn dibe. Leşkeran birîndarê xwe birin gund danîn mala we û çûn.’ min çek û
rextê xwe ji şivan girt û ez çûm malê, min birîndarê wan bi du heb gundîyan re
şand Bazîdê û ez jî ji malê derketim çûm serê çîya.

Destpêka Şerê Agirîyê û Birhoyê Heskê Têlî

Wexta Birho çû serê çîya, restî Ferzende û Çavreş hat. Vana, ji bona ku di nav
şerê Şoreşgerên Hereketa 1925an de cîh girtibûn, dewletê sirgûnîya wan jî
derxistibû. Ji bona vê yekê ew jî bûbûn firarê dewleta Tirka. Bi vî hawayî her
diçû qeweta Birho zêde dibû. Dawîyê yên ji terefê dewletê ve hatibûn sirgûnkirin,
ji cîyê xwe yê sirgunê direvîyan dehatin cem Birho. Ji bona vê helwesta Birho,
dewleta Tirkan xwe pirr aciz dikir. Her çiqas qeweta dewletê zêde ba jî, tirsa
wan, “digotin heger îngilîz piştgirî bidin vana, wê demê serê me dê têkeve
talûkeyek mezin.” Ji bona vî hawayî tirkan dixwestin, wek cara berê bi hawakî
xwe ji vî îşa xelas bikin. Ji bona wê sedemê, dewleta Tirka dixwestin dîsa wek
berê bi Birho re li hev werin û wî bixapînin. Ji bona vê, li gundê Xelasê,
kumandanê tirkan û Birho hatin cem hevûdû û civînekî çêkirin. Di civînê de
gotinê kumandanê tirkan, tehl û şorkî bûn. Birho bi wan gotin û nîv tehdîtan re
ne hate xapandin. Bi wî hawayî civîn qedîya û li ser çi tiştekî li hev nekirin û
bela bûn.

Leşkerên tirka xwe berdan ser deşt û çiyayên Agirîyê û li benda fersenda hêrîşê
sekinîn. Leşkerên tirka şevekê bi top û mîtralyozan êrîş birin ser Birho û
hevalên wî, gulle li wan reşandin. Her çiqas qeweta Birho hindik ba jî, dîsa jî
Birho û hevalên xwe di vî şerrê sala 1926an de bi serketin, top û mîtralyoz û
cebilxane û hinek leşker ketin destên wan. Birho dawîyê wan êsîran serbest berda.
Leşkerên tirka di vî şerrê yekem de mexlûb bûn. Li ser vê bûyerê nav û dengê
şoreşgerên Agirîyê li her derên Kurdistanê bela bû. Wê demê, Ebdulqadirê reîsê
eşîreta Şemikan li Îzmîrê di sirgûnê de bû, ji cîyê xwe revîya û ji bona şer
hatin gehîştin Birho. Di Sala 1927an de Îhsan Nûrî jî, bi biryara Xoybûnê hate
gehîşte Agirîyê û hêzên xwe kirin yek û bi hevûdû re dest bi şer kirin. Agirî
kirin mîna kela şoreşgerîya Kurdistanê. Wekî Îhsan Nûrî digot, “Bi destpêka
Birho, Agirî bû meşaleya serhildana Kurdistanê û vê meşalê şewqa xwe dabû her
terefên Kurdistanê. Sedema mexlûbîyeta me ne ji bona ku kurd li me xwedî
derneketibûn. Bîlakîs ji bê îmkanîyê me nikaribûn şervanên kurd hembêz bikira.
Çimkî, derûdor li me hatibû girtin û tamamê têkilîyên me kut kirin, em fetisîn.”

Damezirandina Hikumeta Agirîyê

Piştî Îhsan Nûrî û Birho qeweta xwe kirin yek, li Agirîyê gelek tiştên balkêş
hatin qewimîn. Cara yekem Şoreşgerên Agirîyê cil û bergên leşkerî lixwekirin û
bi nîzamek leşkerî dest bi şer kirin û kûmên fermî yên leşkerî danîn serên xwe.
Li Pêşîya kûmê wan, wêneyên Agirîya mezin û biçûk bi armayên metal pêve kiribûn.
Ê efseran jî, amblema Xoybûnê bû û ji bona ferqîyeta wan rutbe û qelem, simbilê
genim, xençer û roj hatibû lêkirin. Ji ciwanan rêkxistina leşkerî ava kirin. Der
û dorên ji dijmin hatibûn valakirin li wan dera ala Kurditanê li darxistin. Di
navbera salên 1926-1927an de, Birho û serokên şoreşgerên Agirî yên din, di bin
gelek zahmetîyên balkêş de moralê şoreşgerên Agirîyê bilind kirin. Di sala
1927an de serokên şoreşgerên Agirîyê civîna Netewa Kurdistanê li serê Agirîyê
civandin. Ev civîn bû wek mîna parlamentoya Kurdistanê. Vê civînê wezîfa
rêvebirina serxwebûn û azadîyê dan rêxistina xwe, hevkarî û dostanîya gelê
rrmenîya bi prensîb hate qebûlkirin û dîyarkirinê. Parlamentoya Kurdistanê,
Hikûmata xwe hilbijartin. Her çiqas wazîfa Hikûmetê, çareserîya pirsgirêkên
daxilî û xaricî ba jî, wezîfa parlametoyê a esil, ji bona rênîşana şerrê
şoreşgerîya serxwebûn û azadîya Kurdistanê bû. Di vê civînê de parlamentoya
Kurdistanê, Birhoyê Heskê Têlî û Îhsan Nûrî bi hilbijartinê kirin serokên herî
girîng. Birho Heskê Têlî bû serokê rêvebirina sîyaseta berxwedana Agirîyê, û
Îhsan Nûrî jî bû serokê Fermandeyê Giştî yê Leşkerîya Hereketa Agirîyê.

Destpêka Şerrê Herî Mezin

Dewleta Tirka, di meha Hezîrana sala 1930î de li hemberê şoreşgerên Agirîyê dest
bi êrişa leşkerî kirin. Vê êrişa tirka ji şoreşgerên Agirîyê re ne suprîz bû.
Feqet di herêmên din de, gelê kurd hîna ji bona şerr ne emade bûn. Mixabin di
van şertan de şerrê herî mezin li Agirîyê destpêkir. Her çiqas merkeza şer
çîyayê Agirîyê ba jî, naveroka şerr temamê herêmên Kurdistanê dabû ber xwe.
Çimkî tirka dixwestin bi vî şerrî, di demek kin da bê deng xwe ji şoreşgerêrên
Agirîyê û ji şoreşa gelê Kurdistanê xelas bikin. Bi vî hawayî tirka wek gurên
har êrîşê ser şoreşgerên Agirîyê kirin. Feqet di vî şerrî de Tekoşervanên
Agirîyê wek şêran li hemberê tirka berxwe da û Artêşa Tirka mexlûb kirin. Ji
bona vê mexlûbîyetê, rêvebirên fermandeya artêşa tirkan bi hev ketin û prestîja
Hikumeta Tirk şikîya. Medya tirkan di rojnameyên xwe de ji bona kurda tirsa xwe
êdî aşkere kirin û şer ji veşartinê derket aşkere bû. Ji alîyê din ve di rojname
û medya navnetewî de jî ev mesele bû pirsgirêka Rojhelata-Navîn.

Li ser vê mexlûbîyetê, ji nû ve tirka dest bi planek hîn mezintir kirin û bi vê
planê li hemberê kurda dîsa dest bi şerr kirin. Gora ajansên Awrûpî, di vî şerrî
de qeweta tirkan, 60.000 leşker û 100 heb teyare bû, li gora Amerîka jî, 100.000
leşkera dest bi şer kiribûn. Qeweta kurdan jî, li der û dorên Agirîyê ancax
10.000 şoreşgerên Kurdistanê hebûn. Di vî şerrî de jî talih li rûyê tirka ne
kenîya û dîsa tirk mexlûb bûn. Di vê demê de li Îxdirê di navçeya Taşbûrnûyê de
şoreşgerên kurdan hetta Ermenîstanê berra leşkerên tirkan da, leşker çûn xwe
teslîmê Ermenîya kirin û li wê derê bûn niştecî. Şoreşgerên Agirîyê, bi vî
hawayî hetta 25ê Êlûnê liberxwe dan.

Tengasîya Şoreşgerên Agirîyê û Astengîyên Wan

Tirka derûdor li şoreşgerên Agirîyê girt û çûn û hatina wan qut kir, tamamê
têkilîyên wan û derve û hundir birrîn. Ji bona van astengîyan, şoreşgerên
Agirîyê hatin li ser çiyayê Agirîyê lihev civîyan û li ser du astengîyên balkêş
sekinîn. Gengeşîya wan a yekem, li ser xwarin û vexwarinê bû. Çimkî ji
şoreşgeran bêhtir, xwedî kirina gelê sivîl li serê wan bûbû belakî herî mezin.
Gengeşîya duyem jî, çek û cebilxane û tengasîya teçhîzatên leşkerî bû. Ji bona
van pirsgirêkan, şoreşgerên Agirîyê li ser du xalan sekinîn. 1- Îhsan Nûrî û
hinek serleşkerên din digotin, “emê berê gelê sivîl xelas bikin, dawîyê emê
qeweta xwe derbasê cîyekî din bikin û li wê dera şer bidomînin.” 2- Birhoyê
Heskê Têlî li hemberê vê planê derket û digot; “Şoreşgerên tekoşer! Tamamê,
pîrek, zarok û îxtîyarên bê qewet di bin şûr de derbas bikin, da ku ji bona
paşvegerê tu pira(têkilîya) li du xwe nehêlin ku hetta nefesa xwe ya dawîyê li
hemberê dijmin şer bikin.” Piştî vê gotinê, Birho şûrê xwe kişand û wek Şêrekî
ket nav malbata xwe û berî herkesî dest bi serjêkirinê kir. Hetta mirovên bi
rûmet bi halekî xerab ketin navbeynê, ancax Birho dan sekinandin. Feqet hetta
sekinandin Birho, deh mirovên bêguneh û masûm li serê çîyayê Agirîyê rih û canê
xwe dan, bûn qurbana şoreşa Agirîyê. Li ser vê trajedîyê şoreşgeran dev ji vê
planê berdan û serokê hêzên leşkerî, Îhsan Nûrî û hinek şoreşger, gelê sivîl
girtin çûn teslîmê Îranê bûn. Şoreşgerên din jî derbasî herêma Zîlan, Abaxa, û
Bûlanixê bûn.

Aqubeta Birhoyê Heskê Têlî

Di 17yê Çirîya Pêşîn a 1930î de, Birho û şoreşgerên digel wî, çûn ketin Agirîyê,
ketin şikeftên binê berfê. Di wan rojên teng de şikeftên binê berfê bi dostanî
wan hembêz kir û li wan xwedî derketin. Birho li vê derê ji nû ve tifika
şoreşgerîya Kurdistanê germ kir û şoreşgeran di her fersendê de, di serdeştên
Agirîyê de, derbe li ser derbê li leşkerên tirka dixistin.

Birhoyê Heskê Têlî hetta, di payîza 1932an de xwe teslîmê tu hêzên dewletan
nekir û di çiyayên li ser sînorên Tirkiyê û Îranê de bi herdu dewletan re şerrên
balkêş û girîng kirin. Rojekê, ew qehremanê bê emsal û hevjîna xwe Rebîa Xanim
li ser pişta hespê di rê de dimeşîyan, ji terefên mirovên tarî de hate
gullebarankirin û li wê derê Birho hate kuştin. Hevjîna wî jî birindar bû. Di
temamê taqîbatan de katilên wan aşkere nebûn û nehatin dîtin.

Piştî mirina wî, hêzên wî yên şoreşger di bin serokatîya birayê wî Eyub de, bi
mecbûrî çû xwe teslîmê dewleta Îranê kirin.

Li Ser Dîroka Kurdistanê û Cihê Birhoyê Heskê Têlî

Dîroka Kurdistanê, bi rastî hîn nehatîye nivîsandin. Piranîya wan tiştên hatine
nivîsandin jî, berhemên destqirêjî û fêhmên xerab in Ji bona wê yekê kurd hîna
bi rastî di derheqa dîroka xwe de gelek tişta nizane û tiştên fehm kirîye jî,
piranîya wan tiştan çewt in. Ji ber vêya, serê me kurda tevlihev e. Ên ku dîroka
xwe nas nekin, mafê xwe jî nas nakin. Wexta însanek mafê xwe nas neke, ji bona
xwe tiştekî nas nake û çi bikin jî ne ê wî ye û xwe pê dixapîne. Çimkî tiştên
bên gotin û bên kirin bê esil in, yanî derew in. Daxwaza min ev e; werin em bi
hevûdu re dîroka xwe, sîyaseta xwe û bingehê dewleta xwe ji nûh ve danin û em
dewleta xwe ava bikin û xwîn û keda şoreşger û qehremanên Kurdistanê berhewa
nekin.

Ji bona ku em dîroka xwe nizanin, em qehremanên xwe jî nas nakin. Mesele, min
berê hereketa şoreşgerên Agirîyê bi dest pêka Îhsan Nûrî di zanibû, ama dawîyê
min lê nêrî ku rastî ne ev e. Belê di vê berxwedanê de keda Îhsan Nûrî pirr e û
nayê înkar kirin, feqet destpêk ne a wî ye û ew bi devê xwe dibêje “Birho
meşaleya şoreşgerîya Agirîyê ye.” Li ba dilê min, niviskarên ku li ser Hereketa
Agirîyê nivîsandine mafê şoreşgeîya Birho xwarine. Çimkî ez ewqas di nava
çavkanîyan de gerîyam, ancax wan tiştên jorê min jê derxist.

Hêvîya min ew e, di derheqa Birho de xwendevanên hêja wê kêmasîyê min bibînin û
emê bi hevûdu re di nava rûpelên dîroka Kurdistanê de, cihekî bi rûmet bidin
şoreşger û qehremanên Kurdistanê.

23.12.2008

ÇAV KANÎ

1-Ararat’taki Esir Generalden Kan Çiçekleri

2-Garo Sasuni, Kürd Ulusal Hareketleri ve 15.yy. dan Günümüze Ermeni Kurd
Îlişkileri

3-Mala Kürda. İnternet sitesi.

Kronoljîya Dîroke

Berî Mîladî

·                              




 


1700-
Kasî ji Zagrosan dadikevin, Babîle digrin û binavê Kodonîyaş
dewlete ava dikin.

·                                 


1300-
Serdema mîtaniyan.

·                                


612-
Med Nînovayê digrin.

·                                


401-400-
Vegera Dehezaran û Kardoxî

·                                


3000-
Kela (sûra) Amedê cara pêşî ji aliyê Hurîyan ve hatiye çêkirin.

·                                


2000
dema Hurî û Mîtaniyan

·                                


1200-
600 dema Asûrî û Urartiyan

·                                


550-
331 dema persan

Piştî Mîladî  

·                     

     



    

226-395
dema Romayiyan

·                                


226-395 dema Romayiyan

·                                


395-639 Dema Bîzansiyan

·                                


639 dema Ereban

·                                


661 dema Emewiyan

·                                


750 Dema Ebasiyan

·                                


941-
Desthilatdariya Hesenewiyan

·                                


951-
Mihemed Şedadî Li hermêma Rewandûzê desthilatdariya Şedadiyan îlan kir.

·                                


985,
payîza paşîn- Damezrandina dewleta Merwanî. Bad bîn Dostik Meya Farqînê digre û
dewleta Merwaniyan dadimezrîne.

·                                


1085
dema Selçûkiyan

·                                


1171-
Selhedînê Eyûbî li Misrê dest da ser dewleta Fatimî û bû padîşa.

·                                


1232
dema Eyubiyan

·                                


1452- Îdrîsê
Bedlîsî li Bedlîsê ji dayik bûye. Hinek çavkanî dibêjin ne 1452 ye 1457 e, ne
zelal e. Di sala 1520î de li Stanbolê miriye.

·                                


1507
dema Sefawiyan

·                                


1514
- Sultanê Osmanî Yavuz Selîm  di şerê Çaldiranê de eşîrên soz û
peyman da kurdan ku alîkariya wî bikin dê otonomiya xwe biparêzin.

·                                


1515-
Dema Osmaniyan dest pê kir. Hemû mîrîtiyên kurd bi Stanbol ve hatin
girêdan. 

·                                


1597-
Şerefxanê Bedlîsî Şerefnameyê nivîsiye.

·                                


1639
- Kurdistan bi peymana Qesrê Şîrîn di navbera împaratorîyên Osmanî û ya Îranê
de hate beş kirin.

·                                


1651/2-
Ahmedê Xanî li gundê Xanî ji dayik bûye.

·                                


1695-
Ahmedê Xanî Mem û Zîn nivîsiye. Tê gotin ku di sala 1690 dest pê kiriye û pênc
salên wî girtiye û di sala 1695an de qedandiye.

·                                


1840,
Ç. Pêşîn – Bedirxan Begê li Botanê serxwebûna xwe îlan kir.

·                                


1832
- Şerê Mîr Mihemedê Rewandûzî û Osmanîyan.

·                                


1843-1846
Serhildana Şêx Ubeydûllahê Nehrî li hember rêveberîya Osmanî û Îranî.

·                                


1873-
Seîdê Nûrsî (Bedulzaman) li bajarê bedlîsê, bajaroka Hîzanê li gundê Nursê
ji dayik bûye.  Di 23 Adara 1960î de li Ruhayê wefat kiriye.

·                                


1887-
Fehmîyê Bîlal (Firat) li Licê bûye. Sekreteriya şêx Seîd kiriye. 1967an de li
Amedê wefat kiriye. Gora wî li Licê ye.

·                                


1889.22ê
Nîsanê – Yekem rojnameya Kurdan bi navê "Kurdistan" ji aliyê Mithat
Bedirxan ve li Qehîrê derket.

1900-1922

·                                


 1903-
Cigerxwîn (navê wî yê resmî: Şêxmûs Hesen e) li Merdînê li gundê Hesarê bûye û
di 22 Cotmeha 1984an de li Stockholê wefat kiriye.

·                                


1905-
Osman Sebrî li gundê Narîce bûye û 11.10.1993 li Şamê wefat kiriye. 

·                                


1908,
22ê Sibatê – Rojnameya Kurd Tewûn û Terakkî dest bi weşanê kir.

·                                


1908,
19ê îlonê – Cemîyeta Kurd Terakkî û Teawûn saz bû.

·                                


1908,
15ê Mijdarê- Rojnameya Şerkî Kurdistan li Stanbolê derket

·                                


1913,
Gulan – Cemiyeta "Hêvî" saz bû.

·                                


1913,
6ê Hezîranê- Kovara Rojî Kurd derket.

·                                


1913,
19ê Îlonê – Kovara Yekbûn dest bi weşanê kir.

·                                


1913,
23 Cotmeh- kovara Hataw derket.

·                                


1918,
10ê Çilleya Pêşî – Cemîyeta Kurd Tealî hate damezrandin

·                                


1918,
18ê Hezîranê- îngilîzan Mamûd Berzencî surgûnê Hindistanê kir.

·                                


1918,
30ê Cotmehê- Peymna Mondros hat îmza kirin.

·                                


1918,
7ê Mijdarê – Kovara Jin li Stenbolê dest bi weşanê kir

·                                


1919,
19ê gulanê – Komkujîya Pontûsan rû da.

·                                


1919,
21ê Heziranê – Kovara heftane Jînê dest bi weşanê kir.

·                                


1919,
23ê Gulanê /1920 – Tevgera Serxwebûna Kurdistanê dibin rêbertîya şêx Mehmudê
Berzencî de dest pê kir.

·                                


1919,
Gulan – Cemîyeta Kurdistan Tealî saz bû.

·                                


1920,
10ê Tîrmehê – Peymana Sewrê ku Kurdistan û Ermenîstaneke serbixwe dixwest
li dar ket.

·                                


1921,
6ê Adarê – Berxwedana Koçgirîyê.

·                                


1922,
5/28ê Tîrmehê – Serhildana Simkoyê Şikakî (Simko Axa) li Rojhelatê
Kurdistan.

·                                


1922,
11ê Haziranê – Ji alî şêx Mehmûdê Berzencî ve îlankirina Qiraliyeta Kurd.

1923-1975

·                                


1923,
24ê Tîrmehê – Peymana Lozanê çar parçebûna Kurdistanê.

·                                


1923,
23ê- Dema Komara Tirkiyê dest pê kir.

·                                


1924,
12ê Îlonê- Li Hekariyê serhildana Nastûriyan

·                                


1925
,14ê Sibat/31′ê Gulan – Serhildana mezin ya Kurda: Tevgera Şêx Seîdê Pîran.

·                                


1925,
16ê Kanûnê- Serhildana Başûrê Kurdistanê li hember rêveberîya Ingilîzan

·                                


1925,
2ê Gulanê- Seyîd Evdirqadir,Seyîd Mehemed, Şadî, Xoce Eskerî, Kemal Fevzî, Hecî
Ahdî (Bavê Tûjo) li Amedê hatin bi dar ve kirin.

·                                


1925,
4ê Îlonê- Şêx Seîdê û 52 hevalên wî hatin bi darve kirin.

·                                


1926,
16ê Gulanê/17′ê Hezîran – Serhildana Agirî û komkujîya yekem ya Agirîyê

·                                


1927,
26ê Gulanê/25′ê Tîrmeh- Serhildana Mutkî yê.

·                                


1927,
8/20 Îlon – Komkujîya duyem a Agirî yê.

·                                


1927, Tîrmeh
- Komîteya Netewî ya Kurd Xoybûn saz bû.

·                                


1929,
22 Gulanê/3′ê Tîrmeh – Serhildana Zîlan.

·                                


1929
,14/17ê Îlonê – Komkujîya Tendûrek ê.

·                                


1930,
7/14ê Îlonê – Sêyemîn Komkujîya Agirîyê.

·                                


1930,
21 ê Tîrmehê – Serhildana Oremar.

·                                


1931,
Cotmeh 1930/Gulanê – Balafirên Ingilîzan Berxwedana Berzencî şikandin.

·                                


1932,
5ê Gulanê – Qanûna sûrgunê "Mecburi Iskân".

·                                


1932,
15ê Gulanê kovara Hawar derket.

·                                


1935,
Çile Pêşî – Jibo Kurdên Dêrsimê "Qanûna Tûncelî" hate derxistin.

·                                


1937,
5ê Îlonê – Serokê Serhildana Dersimê Seyîd Riza hat girtin

·                                


1937,
15ê Mijdarê de Seyîd Riza û 10 hevalên xwe li Elezîzê hatin bi dar ve kirin.

·                                


1938,
21ê adarê 1937/16 Êlûn – Berxwedana Dersimê û jenosid (qirkirin).

·                                


1942,
1ê Nîsanê- Kovara Ronahî dest bi weşanê kir.

·                                


1945, Tîrmeh
- Partîya Demokrat ya Kurdistana Îranê (Î-KDP) saz bû.

·                                


1946,
13ê Çileya Pêşîn – Komara Kurdistan l(Mahabad) hate damezrandin.

·                                


1946,
16ê Tîrmehê – Partîya Demokrat a Kurdistana Îraqê- I-KDP hat damzrandin.

·                                


1946,
15ê Cile- Artêşa Îranê ket Mahabadê, Qazî Mehemed û hevalên wî girtin.

·                                


1946-
Dildar merşa "Ey Reqîb" nivîsiye. Helbestvan Dildar di navbera salên
1918-1948an de jiyaye.

·                                


1947,
17ê Çileya Pêşîn Komara Kurdistan a Mahabadê ji aliyê rejîma Îranê ve hate
rûxandin.

·                                


1947,
22ê Sibat – "Meşa Dirêj" ya Kurdan di bin serokatîya Mele Mistefa
Barzanî de.

·                                


1958,
14ê Hezîran/27 Tîrmeh – Qral Faysal ji text ket û Îraq weke " Komara
hevbeş ya Kurd û Ereban" hate bi nav kirin.

·                                


1956,
9ê Cotmehê- Mahmûd Berzencî wefat kir.

·                                


1958,
7ê Cotmehê – Mele Mistefa Barzanî  ji Sowyetê lvegerîya Îraqê.

·                                


1961,
11ê Îlon – Li Kurdistana Başûr şerê çekdarî li hember rejîma Îraqê dest pê
kir.

·                                


1962,
1ê Cotmehê li Satanbolê kovara Dîcle- Firad dest bi weşana xwe kir.

·                                


1962,
5ê Cotmehê – Di hijmartinên nifûsê kû li Sûriyê pêk hatin de, 120 hezar Kurd
weke "xerîb" hatne bi nav kirin û hemî mafên wan yê hevwelatî ji dest
hate girtin.

·                                


1963,
8ê Sibatê – Li Îraq ê derba leşkerî.

·                                


1965-
Li Bakur KDP hat damezrandin û serokê wê yê yekem Faik Bucak bû. 

·                                


1965
çiriya. Pêşîn kovava Çiya li Almanyayê derket.

·                                


1968,
17ê Tîrmehê – Li Îraqê darbeya BAAS; Cûnta Tekrîtî.

·                                


1969,
Çileyê Paşîn- Kovara Dogu li Stanbolê derket.

·                                


1969,
Gulan – Yekîtîyên Xwendekarên Şoreshger yên Rojhelat DDKO hate damzrandin.

·                                


1970,
11ê Adarê – Tevgera Kurdistana Başûr otonomîya xwe bi rêveberîya Îraqê da
pejirandin.  Peymana 11ê Adarê.

·                                


1970,
6ê Nîsanê- Bultena DDKO derket

·                                


1974,
11ê Adarê – Ji ber ku rejîma Îraqê li gor peymana otonomîya Kurdan tev ne
geriha şer û pevçûnên dijwar di navbera Kurd û hêzên dewletê de dest pê kirin.

·                                


1974,
31ê çileya Paşîn- Partiya Sosyalîstan a Kurdistanê (PSK) hat damezrandin

·                                


1974,
13ê Gulanê- Leyla Qasim bi çend hevalên xwe ve hatin bi darve kirin.

·                                


1975,
5ê Adarê – Peymana Cezayîrê di navbera Iran û Îraq ê de, êrîşên hevbeş yên
dijwar li hember tevgera kurd û belavbûna hêzên Kurd li Başûrê Kurdistan ê.

·                                


1975,
Hezîran – Yekîtîya Niştimanî Kurdistanê (YNK) saz bû.

·                                


1975,
Hezîran- Kovara Özgurluk Yolu derket.

·                                


1975,06.09-
Li Licê erdhej çêbû.

·                                


1976,
Îlon- Kawa hat damezrandin

·                                


1977,
28ê Îlonê DDKD hat damezrandin.

·                                


1978,
Çileyê Paşîn. Kovara Kawa li Stanbolê derket.

1978-1979

·                                


1978,
11ê Çile – Li bajarê Mereşê komkujiya elewiyan.

·                                


1978,
18ê Gulan – Heqî Karer tê qetlkirin.

·                                


1978,
27ê Mijdar – Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) li gundê Fîsê hat damezrandin.

·                                


1979,
1ê Adarê – Serokê PDK ê Mele Mustafa Barzanî li Amerîka yê wefat kir.

·                                


1979,
Gulan- Rojnameya Armanc li Stockholmê derket.

·                                


1979,
Hezîran- Kovara Ala Rizgarî derket.

·                                


1979,
17ê Tîrmehê – Mahabad ket destê hêzên Kurd.

·                                


1979,
5ê Îlonê – Rejîma Xumeynî ya Îranê êrîşî kurdan kir.

·                                


1979-
Li Almanyayê çend komeleyên bi navê Komkarê hatin cem hev û
Federasyona KOMKarê damezrandin.

·                                


1979,
Sibat – Li Îranê rejîma Şah rûxîya.

1980-1989

·                                


1980,
12ê Çile – Di encama êrîşa dewleta Tirk û Sûrîye de li Qamişlo 15 mîlîtanên
KAWA hatin qetil kirin.

·                                


1980,
23ê Îlon – Şerê Îraq û Îranê dest pê kir.

·                                


1980,
12ê Îlon – Li Tirkiyê darbeya leşkerî.

·                                


1980,
Çileyê Paşîn- Kovara Newrozê li Elmanyayê derket.

·                                


1981,
6ê Hezîranê Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêdê hat damezrandin.

·                                


1982,
21ê Adarê – Mazlum Doğan li zîndana Amedê hat şehîd kirin.

·                                


1982-
Kovara Berbangê dest bi weşana xwe kir. Berbang organa
Federasyona Komeleyên Kurdistanê li Swêd e.

·                                


1982,
18ê Gulanê – "Şeva çaran". Ferhat Kurtay, Eşref Anyık, Mahmut Zengîn
û Necmî Öner di zîndana Amedê de xwe dişewitînin.

·                                


1983,
23ê Gulanê – Yekem operasyona leşkerî ya dewleta Tirk bi pejirandina Îraqê li
Başûrê Kurdistanê.

·                                


1983,
5ê Îlon – Li zîndana Amedê berxwedana girseyî.

·                                


1983,
Sibat – Enstîtuya Kurd ya Parîsê hate damezrandin.

·                                


1984,
Çileya Pêşîn - Li girtîgeha Amedê Necmettin Büyükkaya,Yilmaz Demîr,
Remzî Aytürk, Orhan Keskîn û Cemal Arat şehîd ketin.

·                                


1984,
9ê Îlon – Hunermendê kurd Yilmaz Guney li Parîs ê wefat kir..

·                                


1984,
15ê Tebaxê – Destpêka tekoşîna çekdarî a PKK bi êrîşên ser Eruh û Şemzînan

·                                


1985,
21ê Adarê – ERNK hat îlan kirin.

·                                


1985,
31ê Cotmehê prof. Qanadê Kurdo wefat kir.

·                                


1986,
21ê Adarê – Hêzên dewleta Sûrîyê li Şam û Qamişloyê êrîş bir ser pîrozbahiyên
Newrozê.

·                                


1986,
28ê Adarê – Egîd (Mahsum Korkmaz) şehîd dikeve.

·                                


1987,
14/15ê Cotmeh – Konferansa Kurd ya Parîsê.

·                                


1988,
16ê Adarê – Li Helebce 5 hezar kurd ji aliyê rejîma BAAS ve bi çekên kîmyewî
hatin qetil kirin.

·                                


1988,
12ê Gulan – Li Başûrê Kurdistanê Berêy Netewî ku ji 8 rêxistinan pêk dihat saz
bû.

·                                


1988-
Li Stockholmê weşanxaneya APECê hat damezrandin.

·                                


1988, Tîrmeh
- Di êrîşa "Enfalê" de, ji 100 hezarî bêtir Kurd hatin qetil kirin û
hewqas jî koçber bûn.

·                                


1989,
8ê Adarê – Stranbêj Mehemed Şêxo rehmet kir.

·                                


1989,
13ê Tîrmeh – Sekreterê Partiya Demokratik a Kurdistana Îranê Dr. Abdurrahman
Qasimlo, li Vîyanayê hat şehîd kirin.

1990-1999

·                                


1990,
13/30ê Adarê – Di serî de li Cizîr û Nisêbînê, li Bakurê Kurdistanê serhildanan
dest pê kir.

·                                


1991,
12ê Nîsan – Li Îraqê li bakurê paralêla 36an xeta parastina Kurdan,
"Provide Comfort" hate îlan kirin.

·                                


1991,
5ê Adarê – Serhildana Başûrê Kurdistanê.

·                                


1991,
7/10ê Tîrmeh – Kuştina Wedat Aydin di êşkencê de û serhildana Amedê.

·                                


1991,
1ê Nîsan – Li Başûr bi sedhezaran Kurd ji ber tirsa gazên kîmyewî cih û warên
xwe berdan û ber bi sînorên Îran û Tirkîyê ve çûn.

·                                


1991,
12ê Tîrmeh – Ji bo çavdêrîya "Herêma Parastî" li Îraqê, ji gelek
netewan "Hêza Çakûç" hate damezrandin.

·                                


1992,
19ê Gulan – Hilbijartinên Parlametoya Başûrê Kurdistanê.

·                                


1992,
27ê Îlon – Sekreterê IKDP Dr. Sadik Şerefkendî û 2 endamên komîteya
navendî yên partîyê li Berlînê ji aliyê ajanên Îranî ve hatin kuştin.

·                                


1992,
4ê Cotmeh – Li Kurdistana Başûr şer di navbera PDK, YNK û PKK de.

·                                


1992,
4ê Cotmeh – Palementoya Netewî ya Kurdistana Başûr, Dewleta Kurd ya Federe îlan
kir.

·                                


1993,
16ê Adar – "Agirbest" a yek alî ji alî PKK ê ve û Protokolên şamê.

·                                


1993,
5ê Adarê – Parlamenterên Kurd yên DEP î, bi darbeyekê hatne girtin.

·                                


1993.07.30-
Komkujiya Licê. Dewletê  Licê da ber top û tankan. Navenda Licê şewitand û
komkujiyê pêk anî.

·                                


1993,
2ê Tîrmehê – Li Sêwas ê 36 rewşenbîr bi rengê şewitandinê hatne qetil kirin.

·                                


1994,
1ê Gulanê – şer di navbera PDK û YNK ê de.

·                                


1995,
20ê Adarê – Dewleta Tirk bi 35 hezar leşkerî ve kete Kurdistana Başûr.

·                                


1995,
30ê Adarê – MED-TV dest bi weşana xwe ya satelîtî kir.

·                                


1996,
14 îlonê – înstîtûya Kurdî li Stockholmê hat damezrandin.

·                                


1996, Îlon
- Şerê di navbera PDK û YNK ê de dijwartir bûn û li Kurdistana Başûr rêveberîya
du herêmî dest pê kir.

·                                


1996,
Hezîran – Kongreya HADEP ê û di êrîşeke ser Partiyê de girtina rêvebirên wê.

·                                


1997,
zivistan- Kovara Bîrnebûn hejmara 1ê derket.

·                                


1998,
9ê Cotmeh – Piştî tehdîtên Tirkiyê yên li ser Sûrîyê, Serokê PKK ê Abdullah
Öcalan ji Şamê derket.

·                                


1998,
12ê Mijdar – Hatina Serokê PKK ê Abdullah Öcalan ya Italiya yê û meşa Kurdan ya
ber bi Romayê ve.

·                                


1998,
17ê Îlon – Peymana Washington ku bi hewldanên Amerîka di navbera Barzani
ve Talabani de pêk hat.

·                                


1999,
15ê Sibat – Serokê PKK ê Abdullah Öcalan radestî (teslîmî) Tirkiyê kirin.

·                                


1999,
Hezîran – Kongra Netewî ya Kurdistan KNK hate damezrandin.

·                                


1999,
29ê Tîrmehê- Medya TV dest bi weşana xwe kir

·                                


1999,
Tîrmeh – Biryara [PKK] ê ya agirbesta yekalî û dem ne diyar hat dayîn.

2000-2009

·                                


2000,
21ê Adarê – Li Amedê 300.000 kes Newroz pîroz kir.

·                                


2000, Îlon
- Festîvala demokrasî, aştî û azadîyê ya Kurdistanê ya 8an, li bajarê
Kolnê hat li darxistin..

·                                


2001,
Gulan – KON-KURD ê li Ewropa kampanya "Nasnameya min rûmeta min e"
da dest pê kirin.

·                                


2001,
1ê Îlon – Festîvala Demokrasî, Aştî û Azadîyê ya Kurdistanê ya 9an bi
şîara "Nasnameya min rûmeta min e" hate pîroz kirin.

·                                


2002,
4ê Nîsanê- Dîcle Haber Ajansî (Ajansa Nûceyan a Dîclê (DIHA) dest bi weşanê
kir.

·                                


2003 Mijdar
- KADEK hat fesih kirin, Kongra-Gel hat damezrandin.

·                                


2004,
1ê Adarê- ROJ TV dest bi weşana xwe kir.

·                                


2006,
15ê Tebaxê- Rojnameya Azadiya welat li Amedê rojane derketiye.

·                                


2007,
23 Kanûn- Newroz TV li Swêdê dest bi weşana xwe kir.

·                                


2007,
15ê Gula- Ji aliyê KNK ve "Roja zimanê dayikê" hat qebûl kirin.

·                                


2008,
21ê Mijdar- Ajansa Akanews li Hewlêrê hat damezrandin.

·                                


2009,
01.01- TRT6ê dest bi weşana xwe kir. TRT6, di 26ê meha 12an de dest bi weşana
xwe ya test kiribû û evara serê salê dest bi weşana xwe ya asayî kir.

·                                


2009.
07.25 – Li Başûr hilbijartina serokatî û Parlamentoya Herêmî çêbû.

·                                


2009.08.05-
Serokê DTP Ahmet Turk û serokwezîrê Tirkiyê Recep Tayyip Erdogan ji bo
çareserkirina pirsgirêka kurd cara yekem hevdîtin. Ev di dîroka Tirkiyê de
proseseke nedîtî û gaveke pozîtîv e. Lêbelê Erdogan ne wek serokwezîr, wek
serokê partiya xwe AKP bi heyeta Ahmet Turk re hevdîtin pêk anî.

·                                


2009.08.08-
Dengbêj û hunermend Aramê Tîgran li Yunanistanê çû ser dilovaniya xwe.

             
Amadekar: Amed Tîgrîs

 

 

Kurd

Kurd  

Kurd gelekî Rojhilata navîn e û navê endamên vî gelîn e.
Kurd li Kurdistanê dijîn û Kurdistan welatke ku di nav tixûbên Tirkî, Sûrî, Iraq
û Îranê de parvekiriye. Hejmara kurdan li gor çavkaniyan tê guhertin. Li gor hin
çavkaniyan hejmara wan zêdetirî 40 miliyonan e, li gor hinên din nêzîkî 50
miliyonî ye.

Ji derveyî herçar dewletên ku basa wan hate kirin Kurd li
Qafqasya (Ermenîstan û Azerbaycan), Rûsya, Turkmenîstan, Kazakîstan, Uzbekîstan,
Israîl, Lubnan û li gelek dewletên din yên Rojhilata navîn jî dijîn; wekî din
dîasporayeke Kurdan ya xwedî hejmereke mezin di serî de li Almanya li dewletên
Rojava de jî çêbûye.

 

Ziman

Zimanê Kurdan zimanê Kurdî (Kurmancî, Zazakî (Kirmanckî),
Soranî, Lori u Goranî) ye. Zimanê Kurdî navên gelek zarava û zimanên ku ji aliyê
Kurdan ve tên bi kar anîn e.

Dîroka Çand û Wêjeya Kurdî

Li gorî wan belgeyên ku di destê me de hene, derdikeve holê
ku şaristaniyeke berz a neteweya kurdan hebûye. Ji mêj ve xwedî xet, nivîsandin
û çandê bûne û mil bi milê neteweyên din ji bo pêşxistina çand û zanista xwe
pêngav avêtine. Lê, piraniya cih û warên wî yên dîrokî ji ber derbasbûna demê û
guherînên li cîhanê nemaze piştî îslamiyetê bandora ereban û dûgelên wan ji holê
rabûne û têk çûne. Ev nivîs û nivîskarên ku mane jî girîngtirîn belge ne ji bo
pêşandana şanî û dirûvê çanda netewe û welatparêzên kurd, em dixwazin mînakekê
bidin: Hermîpos ku di sedsala sêyem a berî zayînê de jiyaye û hevçerxê
Hexamenişiyan e dibêje : “pirtûkek îraniyan heye ku navê wê Avesta ye û bi
zimanê Medî hatiye nivîsîn.” Heredotos mêjûnasê bi nav û deng ê yewnanî di
dîroka xwe de nivîsiye: “Diyaeko damezirînerê rêzepaşayetiya Medî berî
dadpirsînê, şikala (hizirname9 xwendiye.” Kîtziyasê Yewnanî ku bijîşkê qesra
Erdeşîrê babek bûye, di pirtûkek mêjûyî de nivîsiye û tê de behsa rojnameyên qes
û derbarên şahan de dike. Ev yek ji me re vê ronî dike ku di wê serdemê de jî
bûyerên wê demê di rojnameyên der barî û yên girêdayî qesrê de hatine tomarkirin.
Geznefonê yewnanî jî di pirtûka xwe ya bi navê “Perwerdekirina Kûriş” de behs û
dabaşa hebûna dibistan , xwendin û perwerdehiyê ya li Îranê dike. Her wiha
Eflatûnê zana, Plotarîkê mêjûnûs û çend mêjûnûsên din jî der heqê vê yekê de
gelek tişt nivîsîne. Ew beşa “Tewrat”ê ku bi zimanê hexamenişînî hatiye nivîsîn
dabaş û behsa yasa, xwendin, nivîsîn û çanda medan dike. li gorî van belgeyan
derdikeve holê ku li Kurdistanê nivîsîn, xwendin, sikala, rojname, şaristaniyet,
dadgeh û dadpirsîn hebûye. Her wiha neteweya kurd xwediyê desthilatî, wêje,
zanyarî û çandê bûye. Û her wisa bûye sermeşqa pêşketin, çand û hunerê, ji hemû
neteweyên ku cîhan pêk anîne. Her wisa piraniya cih û warên pêşiyên me, ji ber
sedema derbasbûna demê têk çûne. ligel wê jî lat û textê kevirên, Bêstûn,
Serpêla Zehaw, textê Silêman û şûn û warên din ên ku li Kurdistanê mane,
girîngtirîn belgen e ji bo nîşandana jiyan û şaristaniyeta neteweya kurdan.

Bingeh û
Rehên Kurdan

Kurd neteweyeke îranî ne û dîroka wan diçe sê hezar sal
berî zayînê. Li gorî belgeyên dîrokî yên ku di destên me de hene; kurd li
quntara çiyayên Zagrosê bi navên “Gûtî”, “Lolo”, “Kasî”, “Mîtanî”, “Sobar”, “Nayrî”,
“Manayî”, “Kurdok” û “Xaldî” û bi piranî di koçberiyê de jiyane. Paşê di salên
700 heta 550′yê berî zayînê de dewleteke bi hêz a bi navê “Med” damezirandine.
Li gorî hin ji dîroknasan, ariyayî di hezareya sêyem a berî zayînê de li başûrê
Rûsyayê bi ser bakurê Qefqas û Derya Reş re koçbernî rojavayê Asyayê bûne. Li
wir jî ew bûna du beş. Beşek ji wan çûye Ewrûpayê û netewey;ên Ewropayî yên niha
paşmaya wê beşê ne. Beşa din jî çûye Rojavaya Navîn û bi maweyeke hezar salî li
wir mane. Paşê jî berê xwe dane bakurê Îranê. Piştî demekeê ew beş jî bi xwe bû
du deste. Desteyek çû Hîndê û li Pencabê bi cih bû. Gelê Hîndistanê paşmaya wê
desteyê ye. Desteya din jî li Îranê belav bû. Wan bi navê “îranî” deng veda. Ew
desteya ku li Îranê niştecih bûn û wekî “pars” deng dan. Yên din jî ku her bi
awayekî koçber jiyan û li ser çiyayên Zagros û Ararat belav bûn jî, dewleteke bi
navê “Med” damezirandin. Faris jî pêş ketin û wan jî dewleteke bi navê “Hexamenişîn”
pêk anîn û wan Dewleta Medya di sala 550′yê berî zayînê de têk birin û pûç
kirin. Vêca koka farisan diçe ser Hexamenişiyan û ya kurdan jî diçe ser medan.

Civak û Jiyana
Kurdan

Kurdistan ji ber ku cihekî çiyayî ye, daristanên wê pir in
û heta ku dilê mirov bixwaze tavgeh, çem û rûbarên wê jî hene. Ligel van jî ji
bo çandiniyê jî gelekî bikêr e. Ev gişt bûne sedema vê yekê ku kurdberê xwe
bidin çandinî û ajledariyê (sewaldariyê) û debara xwe bi vê yekê bikin. Ya ku
diyar e, ji ber ajledariyê jiyaneke neteweya kurdan a koçber hebûye û her tim
çûne zozanan. Jiyana wan li ser pişta çarsiman bûye û li ku cihekî xweş dîtine
li wir danîne û maweyekê li wir mane. Ji sewalên xwe havilên qenc girtine û ji
hiriya wan ji xwe re cil û ber, kepenek, gore… û hwd çêkirine. Ji şîrê wan ji
xwe re penîr, mas, rûn û hwd. girtine. Bi vî rengîzilamê kurd li kêleka jina xwe
li bal sewalên xwe li dengê çûkan û li sîresîra kêzikan û li dengê wezîna bê
guhdarî kiriye. Li stêrkan nihêriye. Her wisa xweşikahiya xwezaya Kurdistanê
dîtiye. Her karê ku ji destê wan hatiye kirine û hêdî hêdî berhemên xwe ji bo
nifşên piştî xwe bi cih hêlane. Ji bo ku jiyaneke neteweya kurdan a ajledarî
hebûye, diyar e ku di destpêkê de li çiyayan jiyaye Ji bo xwedîkirina sewalên
xwe li rastî gelek kend û kospan hatiye û ji bo parastina sewalên xwe canê xwe
avêtiye xetereyê. Li dijî dijmin, neyar û ajalan şer kiriye. Ji ber van sedeman
kurd di pile û payeya yekem de netirs (bi xêret), wêrek û dilêr bûye. Her wisa
şerker e û di tu şert û mercan de natirse. Piştî ku gelê kurd li deşt û çiyayan
bi vî rengî jiyaye, hêdî hêdî li hin cihan stiriye ûniştecih bûye. ligel
çandiniyê sewalvanî jî kiriye.l Lewre mijûlî avedaniyê bûye û ligel vê yekê jî
f^ğrî xet û nivîsînê bûye. Hêdî hêdî mil bi milê neteweyên din ên ariyayî ji bo
pêşxistina çand û wêjeya xwe hewl daye û têkoşiyaye û kemiliye. Mêcersûn ku yek
ji rojhilatnasan e, di geştnameya xwe de dibêje: “Kurd zor camêr, wêrek û netirs
in, pir ji nêçîr û yariyan hez dikin. Ew dixwazin li deşt û çiyan bijîn. Ji
bindestî û koletiyê hez nakin û jê aciz in. Gotina wan yek e. Gelekî cesûr û
jêrek in. Zû fêrî ziman, kar û pîşeyan dibin. Gelekî jiax û niştimana xwe hez
dikin û xwe li serî didin kuştin. Kurd gelekî bexşende, dilovan, dilêr, camêr,
lêbor, mêvandar û mêvanperwer in. dinav kurdan de jin xwedî payeyeke berz in û
zilamê kurdan gelekî rêz û hurmetê dide jiyana xwe. Di pêkanîna karekî de jê
dipirse,. Jin jî mil bi milê zilaman dixebitin. di cotkirin, ajledarî, maldarî,
zarokxwedîkirin û xermanê de mil bmi milê zilamê xwe dixebite. Jina kurd gelek
bi namûs û damenpak e ku dawa wê pîs bibe jî wê dikujin. Keç bi dilê xwe
dizewice. dildarî reşbelek 8cergûbez: di govendê de destênhevgirtina jin û
mêran) di nava kurdan de bi nav û deng e û hemû ji şahî, dawet û govendê hez
dikin. Ew vê yekê nîşan didin ku kurd diltêr, rûxweş, bi hiş, zana û wêrek in.”

Ayîn û Bawerî di Nav Kurdan de

Wêneka Xiyalî ji Zerdeşt re

Neteweya kurdan di her serdemê de li ser ayîn û baweriyekê
bûne. Wekî hemû neteweyên din ên ariyayî di şefeqa dîrokê de baweriya kurdan jî
bi Xwedê hebûye û ew perestine. Her wiha bi perestina hîv, roj, stêrk, agir, av,
ba, birûsk… û tiştên bi vî rengî mijûl kirine. Wan di destpêkê de laşên
miriyên xwe binax nekirine. Wan laşên miriyên xwe danîne ser latekî lûtkeyan da
ku laşxwir wan bixwin. Bi vî awayî wan xwestiye ku dîsa bikevin nava laşê
giyaneweran. Lê paşê ev rêbaz ji holê rakirine û laşê miriyên xwe pêçane û li
çiyayan di bin axê de veşartine. Paşê ji malbata Espîtmanî ya Medyayê kesekî bi
navê Zerdeşt peyda bûye û bangî gel kiriye ku Xwedayê tek û teniya biparêzin û
baweriyê pê bînin. Gel jî bawerî bi wî aniye û ayîna wî qebûl kiriye. Rêz û
rêçikên wî bi kar anîne.

Zerdeşt an Zerdtuştire kurê Pûrûşesp e û ji malbata Spîtme
ye. Li gorî gotina Hertsfuld Spîtme yan Sînam malbeteke Medî ye ku li bajarê
Rega yan Rey fermanrewayî û desthilatî kiriye. Pîlînûsê mezin jî ku di salên
23-97′ê zayînî de jiyaye dibêje: “Di pirtûka ‘Mêjûyî Xorskî” de Zerdeşt wekî ‘zerdeştê
Medî hatiye binavkirin.” Di pirtûka ‘Encumenê Arayê Nasirî’ de hatiye nivîsandin
ku Zerdeşt li qiraxa Goma Şêz ku nêzîkê Tîkantepeya Hawşarê ye, ji dayik bûye.
Paşê çûye Çiyayê Sebelanê û li wir ji aliyê Xweda ve bûye pêxember. Paşê çûye
bajarê Rey. Ji Rey jî çûye paytextê Luhrasip û Guştasipê û xelkê herêmê aniye
ser ayîna xwe. Hin dîroknas jî li ser vê baweriyê ne ku Zerdeşt xelkê herêma
Gola Urmuyeyê ye.

Li ser mêjûya jidayikbûna zerdeşt di nava dîroknasan de
dîtinên cuda hene. Gelek dîrokzanên Yewnanî yên wekî Erestû, Eflatûn û Îkzan Tûs
li ser vê baweriyê ne ku Zerdşt di sala 6500′ê berî zayînê de li nêzîkî Gola
Urmuyê ji dayik bûye. Lê hin ji dîrokzanên hevçerx jî ev bawerî û dîtin red
kirine û wekî derew zanîne.

Dr. Mihemed Muîn di lêkolîneke li ser dezrdeşt de gihîştiye
vê baweriyê ku Zerdeşt di sala 660′ê berî zayînê de goşegîr bûye û di sih saliya
xwe de ji aliyê Xwedê ve bûye pêxember. li ser çiyayê sebelanê nêzîkî Gola
Urmuyeyê ji wî re siroş û îlham hatiye. Ew di çil û du saliya xwe de ango di
sala 6187′an de berî zayînê çûye bajarê belxê û Key Goştasip aniye ser ayîna
xwe. Di sala 583′yê berî zayinê de û di temenê heftê û hef saliya xwe de şerek
di navbera wan û Ercaspê toran de diqewime û Zerdşt di wî şerî de li ateşkedeya
bajarê Belxê hatiye kuştin. Heke ev gotin rast be û Zerdeşt di salên ’660-583′yê
berî zayînê de jiya be, ew bi du şahê mezin û bi hêzên Medî re maye: Ferwertîş
’644-625 berî zayînê’ û Huwexşetre ’625-585′ê berî zayînê.’ Wê çaxê ji bo çi di
pirtûka xwe de behsa (dabaşa) bajarê Hegetane û behsa wan nekiriye? Ji ber vê
yekê piraniya dîrokzanan dibêjin ku Zerdeşt berî wan jiyaye. Ji bo mînak dalayê
Parsî li ser wê baweriyê ye ku Zerdeşt di sala 1000′ê berî zayînê de ji dayik
bûye.

Hirtul li ser wê baweriyê ye ku zerdeşt di serdema
Wîştasipê Hexamenişî de ji dayik bûye. Liman jî dibêje ku Zerdeşt di serdema
Darûşê Hexamenişî de serî hildaye. Wist û Caksin û hin kesên din jî vê yekê rast
nabînin. ew ser wê baweriyê ne ku zerdeşt di sala 660-583′yê zayînî de jiyaye.
Ev dîrok di pirtûka ‘bulnd Hişn’ û Ertay Wêrafname’yê û di hin pirtûkên din de
jî ku bi zimanê ehlewî hatine nivîsîn de jî heye.

zerdeşt di beşa Gotayan de di beşa zimanvanî keçekya de
nivîsiye ku ew ji malbata Spîtme ye û diyar dike ku Spîtme malbateke medî ye.
Plînûsê mezin jî zerdeşt wekî zerdeştê medî bi nav kiriye û gelek mêjûnas û
lêkolîner jî li ser vê baweriyê ne ku zerdeşt Medî bûye. Vêca di kurdbûn û
medîbûna zerdeşt de tu şik û guman namînin.

Piraniya lêkolîner û dîrokzanan dibêjin ku Zerdeşt Avesta
bi zimanê xwe yê zikmakî nivîsiye. Avestaya rastîn nameye lê ev Avestaya ku niha
di destên zeredeştiyan de heye ji pênc beşan pêk tê ku ew jî ev in: “Yesna”, “yeşme”,
“Wîsperd”, “Wendîdad” û “Avestaya Hurik.”

Zerdeşt di Avestayê de gel ji bo perestina Xwedayê tek û
tenê (Ehûramezda) vedixwîne û bang li gel dike ku bîr û baweriya xwe rast û xurt
bikin û karê çandiniyê û ajledariyê bi pêş bixin. Her wiha ji wan dixwaze heta
ku ji wan tê zeviyan bikêlin û behreyê (Havilê) jî bigirin. Divê her kes mijûlî
karkirin û xebatê bibe û xwe ji tiralî û tembeliyê biparêze.

Zerdeşt di beşa “Windîdad” de lava ji Xwedrê dike û dibêje :
“Ey Xwedayê tek û tenê, ey afirînerê erdê, tu yê ji min re bibêjî ku xweştirîn
cihê erdê ku der e? Ahûra Mazda bersviv dide: “Ey Zerdeştê Espîtma! Xweştirîn
warê erdşê ew der e ku mirovekî parêzgar dixwaze li wir malekê ava bike û
agirdanekê 8ateşdanek) tê de çêbike û her wiha xweştirîn cih ew der e ku dewar,
pez, jin û zarokên zor tê de hebin û agirekî gur û germ tê de hebe.Xweştirîn
cihê erdê ew der e ku rez, bax, baxçe û fêkiyên xelkê li wir hebin û erdê hişk,
ziha û bejî nelêlin.” zerdeşt ji Ahûra Mazda re dibêje : “Aya xweştirîn cihê din
li ku derê ye?” Ahûra Mazda bersivê dide: “Ey Zerdeştê Espîtman, ew cih şûnek e
ku çarpiyên zêde lê hebin û zêde bikin û bizên. Ew cihê ku sewalên zêde lê hebin
û cihê ku xelk zêde lê çandiniyê dike û sûdeyê (wec) jê digire xweştirîn cih e.
Cihê ku çandinî lê neyê kirin wekî jineke xweşik û balaberz û qeşeng e ku ducanî
û pêgiran nabe û zarokên wê nabin.”

Her wekî ku me got beşeke pirtûka Avestayê bi navê “Gatan”
bi awayê helbestî û kîteyî hatiye nivîsîn. ku helbestên wê hemû yên zerdeşt in.
Ku va ye zerdeşt yekem helbestvanê kurd e. Ev jî mînakek ji helbestên wî ku
dibêje: Yemme xişter awrûh e niwêt ewtem anhe niwît germem niwît zûrû niwît
nirtiyuş niwît ereskû dêwe ewdatû

Wate: li padîşayetiya bi nav û deng a Cemî, ne serma bû û
ne jî germa. Ne pîrî bû ne merg, ne lewçetî û ne jî rijdiya dîwanê. Piştî ku ola
îslamê li Kurdistanê belav bû piraniya neteweya kurdan bawerî pê anî û bûne
misilman.

Şûn û
Warê Kurdan

Ew şûn û warê ku kurd lê dijîn jê re dibêjin “Kurdistan.”
di pirtûka “dairetûl Mearifail Îslamî” de tê gotin ku Kurdistan parçe-erdekî
biçûk e ku ketiye başûrê Rojhilat. Ew ji Loristanê dest pê dike heta meletî
dirêj dibe û die bakurê Rojava.Dr. mihemed Muîn dibêje: “Kurdistan parçe-erdek e
ku ketiye Asyaya Rojava û di navbera dewletên Îran, Iraq, Tirkiye, Sûriye û
Rûsyayê de hatiye parçekirin. Çiqas ku dilê te bixwaze dewlemend e. Xezîneyên
wekî av, newt, sifir 8mis), kogird, cîwe (ciwa) zêde tê de heye. Gotina
kurdistan di zimanê Selçûqiyan de bi nav û deng bûye. “Hemdulah mestûfî’ ev
bajar wekî bajarên Kurdistanê bi êv kirine.: Alanî, elîşter, Behar, Xeftiyan,
Derbendî Tacxatûn, Derbendî Zengî, Dibîl, Dînewer, Sultan Avay, Şarezûr, kengwer,
Qirmîsîn, Kirind û xoşan, Maydeşt, Hersîn û Westam.”

Kurdistan ji bo çandiniyê gelekî bikêr e. Genim, ceh,
birinc, genemşa (genimê şamî), nok, nîsk, kuncî û maş jî li wê derê şîn
dibin.Fêkî jî li Kurdistanê çêdibin ku ew jî ev in: Sêv, hinar, encîr, qeysî,
gûz, zeytûn, hirmî, alûçe, tirî, sincû û fêkiyên bi vî rengî.Li Kurdistanê mih,
bizin, ga, hesp, hêstir, yer û tiştên wekî wan dijîn.

Hin ji bajarên Kurdistanê ev in:

Bajarên rojhilata Kurdistanê

Sine, Kirmanşah, Pîranşar, Selmas, Sablax, Bokan, Merîwan,
Xoy, Şino, Serdeşt, Bane, Bîcar, Tîkantepe, Sayinqela, Urmiye, Xoy, Qurwe,
Kirind, Seqiz, Sunqur, Riwanser, Ciwanro, Pawe…

Bajarên başûrê Kurdistanê

Silêmanî, Kerkûk, Hewlêr, Dihok, Akrê, Zaxo, Koye, Kifrî,
Rewandiz, Pênciwên, Helebce,Şeqlawe, Diyana, Bedre Mendelî, Xaneqîn ...

Hin bajarên bakurê Kurdistanê

Amed, Bedlîs, Erzirom, Bazîd, Qers, Erzîngan, Dêrsim, Riha,
Mûş, Mêrdîn, Elbak, Wan, Agirî, sêrt, Dîlok, Bîngol, Mûş…

Bajarên rojavayê Kurdistanê

Qamişlo, Efrîn… û hwd.

Kurdên Sovyeta pêşî jî bi piranî li bajarê Yêrîvanê dijîn.

Mistefa Barzanî

Mistefa Barzanî

(1903-1979) general û rêberekî mezin ê kurd e û damezrînerê
PDK ye.

Barzanî, di 14′ê adara sala 1903′yan de li gundê Barzan ji
dayik bûye. Di 1905′an de bi dayika xwe re, ji aliyê Osmaniyan ve tê zîndankirin.
Di 1914′an de birayê wî tê kuştin. Barzanî di 1931′ê de, bi çalakiyên xwe yên li
hemberî dijmin derket pêş dema beşdarî kirî di gel brayê xwe yê mezin Şêx Ahmedê
Barzanî di rêberîya şoreşa kurdî da dijî rejîma badşahê Îraqê ji bo bi dest ve
anîna mafên milletê kurd. Şoreşa ko li sala 1935′an hatîye vemirandin û Barzanî
hatîye nefî kirin bû bajarê Silêmaniyê. Li sala 1942′an Barzanî ji cihê nefiya
xwe refiya û ji nû ve dest bi xebatê kir. Di 1943′an de li mentîqeya Barzan li
hemberî dijmin şer bilind kir. Piştî 1945′an, diçe Mehabadê û beşdarî di
damezrandina Komara Kurdî ya Mehabadê diket û wek wek wezîrê çenkê tê dest nîşan
kirin. Bi ketina Komara Mehabadê derbasî Sovyetê di be. Mistefa Barzanî, di sala
1958′ê de vedigere Başûrê Kurdistanê. Di sala 1961ê de heta xudmuxtariya
1970′yî, şerê wî yê li hemberî rejîma Îraqê berdewamkir Di 1975′an de, bi
peymana Cezayîrê, tevgera Kurd a li wir têk çû. Barzanî, ji ber nexweşiya xwe
derbasî Amerîkayê dibe û li wir di 1′ê adara sala 1979an de diçe rehmetê.
Mela Mistefayê Barzanî li Barzan hat
veşartin.

 

SEYH SAID KIYAMI ÜZERINE BIR ROPÖRTAJ

SEYH SAID KIYAMI ÜZERINE
BIR ROPÖRTAJ 

Mizgîn: Kendinizi kisaca tanitabilir misiniz?

Abdulmelik Firat: Ben, dedemin adiyla anilan Sêx Said (r.a.) baskaldirisindan
on yil sonra, 1934′te Erzurum’un Hinis (Xinûs) kasabasinda dünyaya geldim.
1925 sürgününden sonra 1935′te ailece ikinci sürgünü yaşadık. Ailemle birlikte
Trakya’da Istranca ormanları içindeki Vize ilçesine bağlı Sergen Köyü’nde
mecburi iskana tabi tutularak, onüç yıl kamp hayatı yaşadık. 1947 yılında
Mecburi İskân Kanunu kaldırılınca, biz de Erzurum’un Hınıs ilçesi Kolhisar
Köyü’ne geri döndük. 1952 yılında Hınıs’ta ortaokulu bitrdikten sonra, 1954′te
Erzurum Lisesi’ne bir süre devam ettim. 1957′de Ankara’da liseyi dışardan
bitirdim. 1957 seçimlerinde dönemin iktidarı tarafından "Şêx Said ailesinden
birinin meclise girmesi" talebi üzerine, seçim sonucu meclise girdim. 1960
Askeri Darbesinde milletvekili kimliğimle Yassıada’da yargılandım. Birbuçuk sene
Kayseri Cezaevi’nde yattıktan sonra 1962′de serbest bırakıldım.

Yaklaşık
onyedi sene siyasi haklarımdan mahrum bir şekilde Ankara’daki evimde gözetim
altında tutuldum. 12 Eylül 1980 Darbesinde, Ankara’da tutuklanarak Erzurum’a
götürüldüm.

Yirmi günlük tutukluluk süresince bana işkence yapıldı, o koşullarda bana
yapılan iğneden Hepatit-B hastalığına yakalandım ve iki sene yataktan
kalkamadım.

1991 seçimlerinde DYP’den Erzurum Milletvekili olarak meclise girdim. 1995′e
kadar bu görevimi sürdürdükten sonra, 12 Ocak 1996′da, iki sene önce işkenceyle
ifadesi alınmış birisinin beyanatlarına dayanılarak, hasta halimle evimden
alınıp, Bayrampaşa Cezaevi’ne konuldum. Ellibeş gün tutuklu kaldıktan sonra,
tutuksuz yargılanmak üzere serbest bırakıldım. 2002 ‘den bu yana, Hak ve
Özgürlükler Partisi (HAK-PAR)’nin Genel Başkanlığı görevini sürdürmekteyim.

Mizgîn: Sêx Said’le akrabalik dereceniz nedir?

Abdulmelik Firat: 1639′da Dördüncü Murad tarafından ÇILUSTUN’da (Kırkdirek)
(Diyarbakır-Bismil) Medrese ve Tekyesi olan Dedemiz Seyyid Haşim katledilmiş,
yerleşim mekanı yakılıp yıkılmıştır. O, katliamda beş yaşında olan oğlu Hüseyin
kurtulmuştur. Ondan sonra silsile şöyle devam eder; Mele Heyder, Mele Kasım,
Şeyh Ali Septi Amedi, Şeyh Mahmud Feyzi.

Şeyh Mahmud Feyzi Palu’dan Hınıs’a göç etmiş, Alaadin Paşalardan Kolhisar köyünü
satın almış ve orada yerleşmiştir. Şeyh Mahmud Feyzi’nin yedi oğlu olmuştur.
Şeyh Said, Şeyh Bahaddin, Şeyh Diyadin, Şeyh Necmeddin, Şeyh Tahir, Şeyh Mehdi
ve Şeyh Abdurrahim. Şeyh Said’in kızı Ayşe hanım ve kardeşi Şeyh Bahaddin’in
oğlu Şeyh Şahabettin, benim anne ve babamdırlar. Anne ve Babamın anneleri de
Şeyh Ahmed Çanê’nın kızıdır.

Mizgîn: Sêx Said kiyaminin gelisimini kisaca anlatabilir misiniz?

Abdulmelik Firat: Osmanlı İmparatorluğunun yıkılışından sonra galip
devletler başta İngiliz İmparatorluğu olmak üzere Ortadoğu’da birçok devletler
kurmuşlardır. Fakat Kürtlerin Avrupa’da okuyanları, Askeri ve Mülkiyede okuyan
Aydınları, Şeyh, Ağa ve Beylerinin yüzde doksanı
Türklerle
beraber bir devlet kurma taraftari olmuslardir.

Osmanlı Askeri ve Sivil bürokratlarıyla anlaşmışlardır. Padişahın yaveri hası ve
Cumhuriyetin kurucusu olan M. Kemal’in AMASYA Beyannamesinde, bu husus apaçık
ifade edilmiştir. Daha sonra Lozan Konferansı’nda Murahhas Aza olan
Ismet
Pasa’nin, "Türkler ve Kürtler beraber Devlet kuracaklardir. Bende Kürt kökenli
yim"
diye ifadeleri vardı. Birinci meclis fesh olunduktan sonra kurulan ikinci
mecliste, Lozan Anlaşması onaylanmıştır. Sonra M. Kemal ve arkadaşları
tarafından hazırlanan 1924 Anayasası’nda Kürtler hayat sahnesinden silinmiş ve
inkar edilmiştir. İşte bu inkar, aldatma ve hilekarlık karşısında bütün Kürtler
şaşkın ve şoke olmuşlardır. Kürtlerin Siyaset Adamları, Siyasi Partiler,
Cemiyetler ve Kanaat Önderleri bir araya gelip bu durumu değerlendirmek
istemişlerdir. 1924′te Miralay Halit Bey ile Bitlis Milletvekili Yusuf Ziya Bey
Kolhisar’a gelerek, Şeyh Said’e bu hareketin başında bulunmasını teklif
etmişlerdir. Şeyh Said tarafından bu teklif kabul olunmuştur. Kürt ileri
gelenleriyle bir araya gelip, meseleyi müzakere etmeye fırsat verilmeden, Yusuf
Ziya Beyi Ankara’da, Miralay Halit Beyi Erzurum’da tutuklayıp, Bitlis’e
götürmüşlerdir. Aynı anda Şeyh Said’i tutuklamaya gelen müfrezeye Şeyh Said
teslim olmamış, Çapakçura (Bingöl) doğru hareket etmiş, bu meyanda Kürtlerin
ileri gelenlerine mektupla bilahare yeri belli olacak bir yerde toplanmalarını
bildirmiştir. 1925 Kürt Başkaldırısının başlangıç noktası; hilekarlığa, hıyanete
ve aldatmacaya karşı bir başkaldırıdır.

Mizgîn: Biliyorsunuz ki kiyamda binbasi Kasim ihanet ediyor ve Sêx Said basta
olmak üzere kiyam hareketinin önder kadrosu yakalaniyor. Bunu diger Kürt
hareketlerinin bazilarinda da görmek mümkün. Siz bunu nasil degerlendiriyorsunuz?

Abdulmelik Firat: Maalesef Kürt Ulusal Hareketleri incelendiğinde çoğunlukla
iç hıyanetler neticesinde Kürtler mağlup olmuşlardır. "Kürtlerin Kürtden başka
düşmanı yoktur." 1925 Başkaldırısının carısı (çaşı) Kasım, Miralay Halit Beyin
akrabası ve eniştesi, Şeyh Said’in bacanağıdır.

Mizgîn:
Kiyamda
Bediüzzaman Said-i Kûrdî’nin rolü nedir?
Bununla
beraber Bediüzzaman’in, Sêx Said’i kiyamdan vazgeçirmek için gönderdigi söylenen
bir mektuptan bahsediliyor. Bunlar hakkindaki bilgilerinizi bizimle paylasir
misiniz?

Abdulmelik Firat:
Seyh Said
Efendi, Bediüzzaman Said-i Kurdi’ye mektup
yazmamistir.
Çünkü Said-i Kurdi, o zamanda inzivaya çekilmiş bir Kürt Bilginiydi, ne aşiret
ve ne de murid sahibiydi. Onun da Şeyh Said Efendi’ye yazdığı bir mektubu
yoktur. Müselmanos Kamalikosların bir uydurması ve senaryosudur.

Mizgîn:
Sêx Said’in
Ingilizlerle ilis kisinin
oldugu ve
kiyam hareketinin dis destekli gelistigi söyleniyor. Oysa ki Fransizlar TC
ordusuna demiryollarini açarak destek sunuyor.

Bununla ilgili degerlendirmelerinizi alabilir miyiz?
 

Abdulmelik Firat:

Bugün Türkiye’yi yönlendiren iki önemli kuruluşu var. Biri Türk Tarih Kurumu,
ötekisi ise Türk Dil Kurumudur. Dil Kurumu; Türk dilini yozlaştırmak ve Anadolu
kökeninden uzaklaştırmak, uyduruk kelimeler üretmekle görevlidir. Tarih Kurumu
ise rejimin saçma sapan görüşlerine kılıf hazırlayarak gerçekleri perdelemek,
gerçek dışı senaryolar hazırlamakla görevlidirler. Sistemin uygulayıcı ikinci
adamı İsmet İnönü, yazdığı hatıratında; "1925 Şeyh Said hadisesinde İngiliz ve
herhangi bir dış gücün ilişkisine rastlanmamıştır." Vesikalarıyla ve pratikteki
uygulamalarıyla Türkiye’yi yönlendiren sistem, galip devletlerin yani İngiliz,
Rus ve Fransızların onayı ile kurulmuş bir devlettir.

Mizgîn: Kiyam sonrasi Sêx Said ailesinin yasadiklari hakkinda bilgi verebilir
misiniz?

Abdulmelik Firat: Şeyh Said Efendi ailesi 1925′den bugüne kadar 3 defa
sürgüne gönderilmiş ve talan edilmiştir. Evdeki kap-kacak, mal ne varsa hepsi
devlet tarafından satılmıştır, haczedilmiştir. Arazileri de devlet üzerine
kaydedilmiştir.

Mizgîn: Bildiginiz gibi Sêx Said’in mezarinin tam olarak nerede oldugu
bilinmiyor. Mesela bu durum Üstad Bediüzzaman içinde geçerli. Sizce bunun sebebi
nedir?

Abdulmelik Firat: Şeyh Said efendi ve 46 arkadaşının beraberce toprağa
gömüldüğü yer bellidir. Diyarbakır’lılar bunu bilir. Devlet tarafından satılan
bu yeri, bir kaçakçı satın aldı. Bu mahal yeşil sahaydı. CHP Belediye Başkanı
çıkar karşılığı bu yeri inşaat sahasına çevirdi. Ondan sonra gelen başka
partinin Belediye Başkanı bu yeri tekrar yeşil sahaya çevirdi. Fakat giderayak,
çıkar karşılığı bu yere tekrar ruhsat verildi. Ondan sonra gelen Kürt halkının
sahipliğine soyunan bir partinin Timurleng Belediye Başkanı ruhsatı iptal edecem
di yerek, çıkar karşılığında lal-u emkem oldu. Bu arsanın sahibi olan şahsa,
merhum amcam Şeyh Selahaddin efendi defalarca; "bu arsayı bize sat, ne istersen
verelim" dedi.
Fakat adamı
ikna edemedik. Ama orada herhangi bir inşaat yapmaya ortak bulamadı. Çünkü bu
topraklarda gömülen insanlar Kürdistan’ın soylu, asil insanlarıydı. Ve bu toprak
için toprağa gömülmüşlerdi. Bu k… zat daha sonra kendisine bir ortak buldu ve
inşaatı bu aziz insanların kemikleri üzerine inşaa ettiler. Görüyorsunuz bu
Kamalikoslar insani ve beşeri değerlerden ne kadar uzaktırlar. 85 sene önce
astıkları Kürt Önderlerinin mezarları üzerine kenef inşaa etmeyi yine Kürtlere
verdiler.

Mizgîn: Eger bugün Sêx Said yasiyor olsaydi bizlere neyi tavsiye ederdi?

Abdulmelik Firat: Şeyh Said Efendi dar ağacı altında el yazısı ile yazdığı
 

Arapça bir
mısrasında; "Beni bu değersiz dallarda asmanıza pervam yoktur.
Muhakkak
mücadelem; Allah, Din’im ve Millet’im içindir." İlmik boynuna geçirildikten sonra, Kürtçe
söylediği son söz; "Şu anda fani hayata veda etmek üzereyim. Halkım için feda
olduğuma pişman değilim. Yeter ki torunlarım düşmanlarıma karşı beni mahçup
etmesinler."

Bizlere tavsiye ettiği son sözleri işte bu cümlelerdir.

Not: ŞEYH SAİD = Şêx Said

 

www.mizgin.net
‘te tesekkürler