Category: Qadî Mihemed



Jiyan û biserhata endamên malbata serokkomarê Kurdistanê Pêşewa Qazî Mihemed û Mîna Qazî

 

A. Mihabad perstişgeha pîroz a kurdan e


58 sal berî niha, bajarê şêrperwer Mihabad li rojhilatê Kurdistanê şahidê
bûyereke giring bû, ku di rûpelên dîroka Kurdistanê de xwedî cihekî taybetî ye.
60 sal berî niha, rewşa cîhanê bi giştî û ya Kurdistanê bi taybetî gelek
paşdemayî bû. Zanyarî û tecrûbê rastiyek bi daye selmandin: Her neteweyek ku
radeya ferheng, çand û zanyariyên wan nisbet bi gelên din kêmtir bûye, hertim
ketiye ber renî û aşopa ji navçûn û tunebûnê. An jî bi rêya kedxwariyê di nava
neteweyên cûr bi cûr de ketiye ber darê kedxwariyê û feyde jê hatiye standin.
 Jiyana Mîna Qazî û rola wê di Yekîtî Afretanî (jinên)
Kurdistanê de:
Xanima Kurd Mîna Qazî di sala 1908an de li bajarê
Mihabadê hatiye dinê. Navê bavê wê Ehmed û navê dayika wê jî Gulendam e. Ew ji
malbata (tayifa) Hacî Hesen Xanî (Hacî Beg) ne, ku yek ji malbatên mezin li
herêma Mûkiriyan e. Beriya ku Mîna bi Pêşewa Qazî Mihemmed re bizewce, paşnavê
wê Iskenderî bûye. Di temenê 19 saliyê de dibe hevala jiyana pêşewa Qazî
Mihemmed. Mîna Qazî li ser rewişt û exlaqê pêşewayê şehîd gelek razîbûna xwe
dide diyarkirin.
B. Hinek Zanyarî li ser jiyana zarokên Pêşewa Qazî
Mihemed û Mîna Qazî
1. Ismet Qazî (1932- 1957 Mihabad): 2. Ifet Qazî: 3. Munîr Qazî: Di sala 1938an de li bajarê Mihabadê
hat dinê. Niha jî li wir dijî.
4. Perwîn Qazî: Di sala 1942an
de li Mihabadê hat dinê û di 28.02.99an de li bajarê Tehranê wefat kir.

 

Bajarê ku ez li ser diaxivim, Mihabada 60 sal beriya niha
ye, ku dibe bi qasî 15 hezar kes şênî (nifus) rûniştvan têde bûn. Ji vê hejmarê
bi qasî 80% gelê tê de di hejarî, nexwîndewarî û bêçandiyê de dijîn. Ji textor,
xwedî lîsans û dîplomayê xeber tune bû. Heta kesên ku heya sala sêyemîn a
dibistana navîn jî ders xwindibûn, jimara wan bi qasî hejmara tilyên destekî
tune bû. Piraniya xelkê ji rewşa cîhanê ya wê rojê bêxeber bûn û kêmtirîn
zanyariyên wan tune bûn.

Roja ku rêxistinên hizbî (Hizbî Demokratî Kurdistan – HDK)
di Mihabadê de hatin birêxistin, gel bi awayekî ecêb û xerîb lê dinerîn. Heya ku
bi derbasbûna çax û belavkirina belavok û propagandeya berpirs û endamên hizbê,
hêdî-hêdî gel ji xewa giran û bêxeberiyê şiyar bûn. Kêm an jî zêde bi rêya vê
bizava siyasî gel ji xewa bêxeberiyê şiyar bûbû. Êdî gelê kurd bûbû xwediyê rih
û canekî nû û ji halê wê hindê ku xwe têkilî kar û barê welatê xwe neke,
derketibû. Hestên gelê kurd ên neteweyî jî bilind bûn û ber bi zêdebûnê ve çûn.
Bi awayakî ku ji bo peywendiya bi hizbê re eceleyek zêde ji xwe didan xuyakirin.
Lê ji ber ku radeya çand û zanyariyê di bajarê Mihabadê de bi zanebûn ji aliyê
dewleta navendiya Îranê ve paşde û bêhêz hatibû hiştin, piraniya xelkê herêmê li
ser wezîfeyên hizbê yên giran, ku li ser bingeha millî, azadî û rizgariya ji
qeyd û benên koledariyê hatibû damezirandin, nenas bûn. Hestên wan li ser wezîfe
û teklîfeyên wan ên millî serdest bûn. Evîn û heza ku ji xwe jî didan
xuyanîkirin, zêdetir ji rûyê hestên atifî û nêzîkbûna wan a bi hevre bû. Lê
dîsan jî pêwîst e bê gotin, ku ev hestên wan ên paqij divê bi awayekî bêsînor
bên teqdîrkirin û mirovên ku bi çavê îro li wan dinerin, ji wan gelek jî
sipasdar bin. Ev karê wan dihat wateya wê rastiyê, ku ew tev evîndarên azadî û
rizgariya ax û hemû gelê Kurdistanê ne. Ji bona wê jî, ev karê wan şayanî
sipasbêjiyek taybetî ye. Çimkî gelekî weha bi hebûna moralek weha bihêz ku di
kûrahiya canê wan de rehên xwe çandibûn, bi wezîfeyên xwe yên millî jî nasyarî
peyda kirin. Bi vî rengî, ew çirayê ku di herêma Mihabadê de li ber vemirînê bû,
ji nû ve pêxistin û welatê xwe ronî kirin. Bi awayekî ku heta roja îro jî şewqa
wan hestên neteweyî di cîhana îro de jî roj bi roj berfirehtir û ronahîtir
dibin.

Vê carê, min tenê xwest ku endamên malbata Pêşewa Qazî
Mihemed bêtir bidim nasandin. Endamên ku piştî têkçûna Komara Kurdistan ketin
ber zext û zehmetiyên dewleta navendiya Îranê, lê dayika Kurd Mîna Qazî mîna
mamosteyeke şîretên Pêşewayê Kurd bi bîra wan anîn û ew bi kurdî mezin kirin.
Hemû guneha wan ew bû ku kurd bûn û di xwendingeha Qazî Mihemedê şehîd de
hatibûn perwerdekirin.

Di vê nivîsê de, min bi kurtî li ser jiyana Mîna Qazî û her
heyşt zarokên wê Ismet, Elî (Kurî Reş), Ifet, Munîr, Fewziye, Sûhêyil, Perwîn û
Meryem Qazî bi awayekî kurt hinek zanyariyên giştî pêşkêş kirine.

Dibe ku ji evîndarên dîroka azadîxwaziya Kurdistanê re
balkêş be, ku bizanibin piştî şehîdbûna serokkomarê Kurdistanê çi bi ser malbata
wan hat. Elbet li ser komara Kurdistan hê jî pêwîstî bi lêkolînên berfireh û
akademîk heye.

Axa Mihabadê bi xwîna qaziyan û hezaran şehîdên din ên
azadiya Kurdistanê hatiye avdan. Rûdana bûyereke weha giring di sedsala
derbasbûyî de bû sedema ku heya roja îro jî Mihabad ji tevaya kurdên cîhanê re
bibe perestişgehek pîroz û dîrokî.

Wek me got, Hizbî Demokratî Kurdistan (KDP) girîngiyek mezin
ji bo mafê jinê da diyarkirin. Wek dayika Kurd Mîna Qazî dide xuyakirin, li ser
pêşniyara serokkomarê Kurdistanê wê hemû zêr û zîvên xwe pêşkêşî hizbê kirine û
dest bi rêxistina Yekîtiya Jinên Kurdistanê kiriye. Yekîtiya Jinên Kurdistanê di
14ê Adara sala 1946an de li bajarê Mihabadê hat avakirin û bi biryara Hizbî
Demokratî Kurdistan Mîna Qazî wek berpirsyara giştî ya Yekîtiya Jinên Kurdistanê
hatiye helbijartin. Di sibeha her rojê de, wê û çend jinên din xwe gihandine
xwendingehê û bi zimanê kurdî ders xwendine. Ev karê jina serokkomarê Kurdistanê
gelek jinên din jî kişandin aliyê xwendingehan û pişt maseyên dersxwendinê. Ew
bi vê pêngava xwe ya girîng û dîrokî mîna serkêşekê ji bo gelek kesan bû nimûne.
 

Di temenê kurt, lê gelek bi nirx yê Komara Kurdistanê de,
Yekîtiya Jinên Kurdistanê bi xebatên cur bi cur ketin qada xebatê. Di çaxê
deshilatdariya bi xwîn û reş a Riza şahê Pehlewî de, di tevaya Îranê de û bi
taybet jî li Kurdistanê jin xwedî tu mafên civakî û siyasî nebûn. Keç bêyî ku
mafê qeder û çarenûsa wan li ber çav bê girtin, bi qelen (next) dihatin firotin
û ew dişandin mala mêrê ku qet hev û din nedîtibûn. Qedera jiyana keçê di destê
bav, bira û xizmên wê de bû û ya jinê jî di destê mêran de bû.

Di Kurdistanê de rewşa jinê hêjî xerabtir bû. Mafê jinên
kurd du car hindî mafê jinên din ên Îranê dihat perçiqandin. Nexwendewarî,
nezanîn, bextreşî û bi dehan derdên din berçêla jina kurd girtibûn. Keç firotin,
zewicandina keçan li ser darê dergûşê, next (qelen) wergirtin, jin bi jin
guhaztin, berdana (telaq) jinan bi neheqî û mehirkirina bi darê zorê, mafê
nîvpar ji bo qîzan di mîratê ku ji bav û dê ji bo zarokan dima de, kuştina keçên
ku bi dilê xwe bi xortekî re xwe didan revandin û hwd. gelek êş û derdên din li
ser qeder û jiyana jina kurd hebûn.

Mîna Qazî – wek berpirsyara jinên kurd di civînan de – ji
jinan dixwaze ku gîrûgirftên xwe bêtirs bînin ziman û ji bo çareserkirina wan
pirsgirêkan pêşniyarên xwe bînin ziman. Li ser helwesta demokratîk a Komara
Kurdistanê, Yekîtiya Jinên Kurdistanê jinên kurd ji zincîr û qeydan xilas kirin
û mafê wekheviyê di gel mêrê kurd pêşkêşî wan kirin. Di xebat û karên civakî de,
jina kurd bo yekemîn car bi dilgermî beşdarî dikir. Bi beyannameyekê ji her kesî
hat xwestin ku next standin, zewicandina bi zordestî, jin bi jin kirin (vegûhestina
keçan bi hev û din re) û hemû neheqiyên ku li dijî mafê jinê ne, bên rawestandin.
Komara Demokratîk a Kurdistan û di serî de serokkomarê Kurdistanê Pêşewa Qazî
Mihemed piştgiriya xwe ji van daxwazên Yektîya Jinên Kurdistanê dan xuyakirin.
 

Dayika Kurd Mîna Qazî li ser kar û xebata xwe pir bi
dilgermî radiwestiya û di demek kêm de bi gelek jinên ku di Kurdistanê de bi
nasandîbûn (navdar), dikeve nava têkiliyan. Bi riya şandina kaxezan di gel
Hepsexanî Neqîb (jina birayê Şêx Mehmûdê Berzencî) dikeve dan û standinê û
hevaltiya wan heya dawiya jiyana Hepsexanî Neqîb didome. Herweha li ser daxwaza
Yekîtî Afretanî Kurdistan Gulîzar Xanima Şikak (keça Cewer Axayê Şikak û
biraziya Simkoyê Şikak) dibe mêvana wan. Wek tê zanîn, Gulîzar Xanim keça Ceefer
Axayê birayê Simayîl Xanê Şikak e, ku ji sala 1920an heya 1930î ji bo azadiya
Kurdistanê bi dewleta Riza şahê Pehlewî re şer kir. Wek Mîna Qazî dide xuyakirin,
Gulîzar Xanim jî li ser pêşniyara wê bûbû endama Yekîtiya Jinên Kurdistanê.
 

Piştî demekê Yekîtî Afretanî Kurdistan zibareyê (cîhad) li
dijî nexwendewariyê û hevkariya malbatên feqîr û hejar jî dixîne programa xwe ya
rojane.

Di vir de tê xuyakirin, ku ger meydan û derfet ji bo jina
kurd hebin, ew jî dikarin di hemû waran de xizmeta civata xwe bikin.

Piştî têkçûna Komara Kurdistanê û bi darvekirina rêberên
komarê, dayika kurd Mîna Qazî dîsa jî rêbaza bi şan û şeref a pêşewayê nemir
Qazî Mihemmed berneda. Zarokên xwe li ser bîr û baweriyên kurdayetiya paqij
mezin kirin. Ji hemûyan bêtir keça wan a mezin Îsmet Qazî baweriyek bihêz bi
rêbaza ji bo xelasiya welatê xwe hebû. Ew bi raman, bîr û baweriyên serokkomarê
Kurdistanê hatibû perwerdekirin.

Wan zordestî û sitema karbidestên dewleta Îranê
nedipejirandin. Piştî şehîdketina birêvebirên Komarê, Îsmetê bi rengekî aktîv di
nava rêza xebatkarên Hizbî Demokratî Kurdistan de cih girt û di dawiyê de jî
canê xwe li ser riya bi şan û şerefa doza Kurdistanê fîda kir. Sedemên mirina wê
rasterast vedigerin ser helwesta wê ya paqij ji bo doza Kurdistanê. Ew keça du
mirovên mezin bû û perwerdeya xwe ya welatparêziyê di xwendingeha wan de
wergirtibû.

Xanima kurd Mîna Qazî heya dawiya jiyana xwe armanc û
helwesta niştimanperweriya xwe qet berneda. Li ser vê, hindê hem di çaxê dewleta
pehlewiyan û hem jî di çaxê desthilatdariya dewleta paşveroya islamiya Îran de
çend caran hat girtin û zindan kirin. Di girtîgeha dewleta Xumeynî de bi wî
temenê xwe yê daketî pir işkence û tehqîr li wê hatin kirin. Hemû guneha Mîna
Qazî kurdbûn û helwesta wê ya niştimanperweriyê bû. Di rojên herî dijwar de,
Mîna Qazî weke endameke Hizbî Demokratî Kurdistan mala xwe ji şoreşgerên kurd re
kir kiyan û starek. Bi vî karê tije tirs, ew bû sebeb ku jiyana bi dehan ji
endam û rêgirên rêya pîroz a Pêşewa Qazî Mihemed canê xwe ji mirina bi destên
celadên rêjîma Pehlewî rizgar bikin.

Dema dayika kurd Mîna Qazî li ser rewşa gelê kurd diaxivî,
tim digot:

“Ji min re soz û peymana yekgirtina kurdan bidin, da ku
ez jî ji we re mizgîniya dewleta serbixwe ya Kurdistanê bînim, ji ber ku yekbûn
û hevgirtina hêzên siyasî yên Kurdistanê dermanê hemû derdan e. Eger gelê kurd
di navbera xwe de yekgirtineke bihêz pêk bîne, çêbûna Kurdistaneke serbixwe
karekî hêsan e. Ez bawer im pir dereng nakişîne, ku gelê kurd jî dê di cîhanê de
bibe xwediyê pênaseyek neteweyî. Hesreta serokkomarê Kurdistanê pêşewa Qazî
Mihemmed jî ev xweziya (arzuya) dîrokî bû…”

Dayika Kurd Mîna Qazî, ya ku di nava gel de bi (Daye Xanim)
dihat bangkirin, xanimek bi hurmet bû. Gel pir jê hez dikir. Ew di dîroka
hevçerxa Kurdistanê de mêjûnameyek zindî dihat hejmartin. Pir zana û rewşenbîr
bû. Haya wê ji cîhanê û rewşa bizavên siyasî yên Kurdistanê hebû.

Dema ew pê hesiya ku li bakurê Kurdistanê di nava refên
gerîla de keç û jinên kurd li dijî dewleta tirk şer dikin, pir şa bû û hertim
digot:
“Niha êdî ez xelasiya gelê kurd nêzîk dibînim, ji ber ku jina kurd jî
mîna mêran derketiye serê çiyan, bi siyaset jî xebatê dide meşandin. Xwestek û
armanca me ya herî giring di çaxê Komara Kurdistanê de li damezirandina Yekîtiya
Jinên Kurdistanê jî beşdariya jinê di hemû kar û barên civatê de bû.”

Piştî şoreşa gelên Îranê û têkçûna desthilatdariya dewleta
şahenşahî li Îranê, rojhilatê Kurdistanê jî ket destê kurdan. Daye Xanim dîsan
jî dest bi xebata xwe kir. Wê dixwest di derfetên zêrîn de ji bo zarokên xwe
karekî bike. Lê ev karê desthlatdariya kurdan li ser Kurdistanê vê carê jî zêde
nedomand û di salên 1979, 1980, û 1981ê de piştî şerên giran Kurdistan kete jêr
destê desthilatdariya dewleta Komara Islamî. Bi destûra desthilatdarên Komara
Islamî bi hezaran kurd hatin kuştin û bi hezaran jî bi darê zorê di girtîgehan
de hatin daliqandin.

Dayika Kurd Mîna Qazî jî di sala 1986an de nêzîkî salekê di
bin çavdêriya beşê parastina Komara Islamî ya Îranê de hat girtin. Sedemên
girtina wê ew bi xwe jî nizane. Ew li derveyî malê bi şêweyekî nihênî ji aliyê
beşê parastina Komara Islamî ya Îranê ve hat revandin. Herçend temenê wê zêdetir
ji 70 salan bû, lê dîsan jî gelek zordestî û işkenceyên giran li ser laşê wê
hatin kirin. Berpirsyarên îdareya îstixbaratan a Iranê eşkere jê re gotibûn:

“Eger mêrê te (Qazî Mihemmed) nebûya, me di Îranê de qet problêma (pirsgirêk)
kurd û Kurdistanê nedibû.”

Piştî wê bûyerê heya demek dirêj, dayika Kurd Mîna Qazî mafê
derketina ji Îranê nebû û tim di bin çavdêriya beşê parastina dewleta Îslamî de
bû. Çaxê di sala 1988an de keça Mîna Qazî Ifeet li welatê Swêdê bi destê hinek
terorîstên dewleta Îranê hat şehîdkirin, dîsan li Îran û Kurdistanê jî mafê
serexweşiyê nedan malbata wan û heta ew ji aliyê dewletê ve hatin tehdîd kirin.
Di 17ê reşema sala 1998an de, li bajarê Mihabadê bi dinyayek hesret û kul Mîna
Qazî jî gehişt rêza nemiran û bi yek carî xatirê xwe ji gelê kurd xwest.

Di roja wefat û veşartina wê de bi hezaran kes li ser
goristanê amade bûn û bi merasîmeke mezin li goristana bajarê Mihabad hat
veşartin.

Her çend bi fîzîkî ew niha ne di nava gelê xwe de ye, lê wek
helbestvanekî kurd dibêje: “Namirin ewên di dilê gelê xwe de dijîn.”
 

Derbarî Dr. Şîrazî û Ismet Qazî kek Hesen Qazî ev zanyarî
dan min: Ismet Qazî keça mezin a Pêşewa Qazî Mihemed û Mîna Qazî bû. Ew keçek
xwende û pir zana bû. Ew di wan çalakiyên ku di dawiya salên 40î û destpêka 50î
de li Mihabad û derdora wê di bin navê “Hizbî Demokratî Kurdistan” dest pê
kiribûn, beşdar bû. Dr. Haşimê Şîrazî xelkê Mihabad e û li Tehranê rûdinişt.
Birayar wî û Ismet Qazî wa bû ku bi hevre bizewcin, lê di nava xelkê de derbarî
Dr. Şîrazî gotina ku “ew bi dewletê ve girêdayî ye” hatibû belavkirin. Vê gotinê
bandoreke kûr li ser hest û soza Ismet Qazî danî. Ji ber wê jî bi xwarina
tiryakê di sala 1953an de xwe kuşt.

Li ser jiyana Ismet Qazî nivîskarê kurd Osman Ozeyzî
pirtûkek biçûk nivîsandiye û şehîd Seyîd Resûl Babe Gewre jî di kurtenivîsekê
de, ku li pey xwe hiştiye, behsa çalakbûyina Ismet Qazî di warê siyasî de dike.
 

Herweha kesayetî û jiyana Dr. Şîrazî jî pêwîstî bi lêkolînek
hemû alîve heye. Ew çend sal berî niha bi temenê zêdetir ji 80ê salî li Tehran
çû ber dilovaniya Xwedê. Heta Dr. Şîrazî carekê çûbû dîtina birêz Ocalan jî.
 

Tiştê ku ji min re eşkere ye, ew e ku heya cihê ku ez
dizanim Dr. Şîrazî hertim di xizmetkirina ji bo xelkê û derdora xwe kêmxemî
nedikir.

Di çaxê ciwaniyê de, ew endamê Komeley Jiyanewey Kurd (K.J)
bû. Xosrewê Rozbêh ji têkoşerên sazumana mîlîtariya hizba Todêh, ku di sala
1958an de li Tehranê hat tîrbarankirin, di parêznameya xwe ya dadgehê de weha
behsa Dr. Şîrazî dike:
“Di sazumana me de textorek mihabadî bi navê Haşim
Şîrazî hebû, ku emerîkiyan daxwaza hevkariyê jê kiribûn, heta dirav jî dabûnê.
Textor ev bûyer ji rêkxirawa me re gotibû, me jî jê re got bila vî karî bike.
Heta ew diravê ku distand nîvê wî dida hizbê û nîvê din jî ji keça xwe re dişand
(destgirtiya xwe) ku li Beyrutê ders dixwend. Emrîkiyan heta bêsîm (têlsiz) jî
dabûn wî .”

Archi Rozvelt (yê kur) di pirtûka ‘The Lust of nuewing’, ku
di sala 1988an de hatiye belavkirin û du bendên wê li ser Kurdistanê ne, dibêje,
dema li sala 1946an xwestiye here Mihabadê, bi nasandin û hevkariya Haşim Şîrazî
ev karê han kiriye.

Bi kurtî, ev nivîskar di vê baweriyê de ye, ku Dr. Şîrazî di
xizmeta gelê xwe de bûye. Wek tê gotin, Dr. Şîrazî bîranînên xwe nivîsandine û
destnivîsa wan niha li Tehranê ye. Ew li bihara 1999an li bajarê Tehranê çû
rehmetê.

Ifet di 1936an de li Mihabadê hat dinê. Di 06.09.1990î de,
Ifet Qazî li welatê Swêdê bi şêweyekî hovane ji aliyê hinek terorîstan ve hat
şehîdkirin. Di kartonekê de, ku danîbûn nava sindoqa postê li ber deriyê mala
wan, Ifet Qazî piştî ku karton vekir, ew karton di destên wê de peqiyan û di cih
de ew şehîd bû. Ifetê li Tehranê lîsansa hiqûq standibû û ji ciwaniya xwe di wê
baweriyê de bû, ku divê kurd bi rêya xwendinê doza xwe pêş ve bêxin. Dema rewşa
civakê ya sosyolocî hat guherandin, kurd jî dê bigihên mafê xwe. Çaxê ku Pêşewa
Qazî Mihemed li Mihabadê mijûlî karê qezawetê bû, Ifet hertim li kêleka bavê xwe
rûdinişt. Ifet keçeke gelek netirs bû. “Dema ku bavê min û mamên min di
girtîgehê da bûn, Ifetê hertim xeberên derveyî zindanê ji wan re dibirin. Yanî
nûçe û xeberên rojê, ku di rojname û radyoyê de dihatin nivîsandin, dayika min û
endamên din ên HDKê dinivîsandin û di nava porê serê Ifetê de (porê wê xelek bû)
bi cih dikirin û digihandin destê bavê min. Heta rojekê Serhen Parstebar hinekî
pê dihese ku Ifet ji girtiyan re xeberan tîne. Ji bona wê jî diçin li her dera
wê digerin, lê tiştekî nabînin. Dema bavê min bi vî karê wan dizane, ji wan
diqehire û ji Serhen Parstebar re dibêje: “Hûn şermê nakin, Ifet keç bû an
kur.””
(Ji hevpeyvîna min bi Elî Qazî re/K.O.)

Di gotûbêja bi Mîna Qazî re wê ji tirsa para parastina
Komara Islamî ya Îranê (beşê istixbaratan) nedikarî bi zêdeyî li ser çawaniya
şehîdkirina keça xwe Ifet Qazî biaxive. Çimkî wek ku hat gotin, ew li sala
1986an hatibû girtin û di girtîgehê de pir hatibû nerihetkirin. Lê eşkere xuya
ye, ku Ifet Qazî jî weke hemû kesayetiyên din ên kurd û faris ji aliyê dewleta
Îranê ve hate şehîdkirin. (Dryoş Firoher û xanima wî Perwane Firoher, Dr.
Qasimlo, Dr. Sadiq Şerefkendî, Dr. Bextyar û bi hezaran kesên din ji siyasetvan
û rewşenbîrên îranî ji wan kesan in, ên ku piştî desthilatdariya Komara Islamî
ya Îranê bi şêweyekî terorîstyane ji aliyê terorîstên dewletê ve hatine kuştin.)
 

Dayika Kurd Mîna Qazî: Ez wê rojê bi sed salan naguherînim…

Pêşgotin:

Xanima Kurd Mîna Qazî heya dawiya jiyana xwe, armanc û helwesta niştimanperweriya xwe qet berneda. Li ser vê hindê hem di çaxê dewleta Pehlewiyan û hem jî di çaxê desthilatdariya dewleta paşverû ya Îslamî ya Îran de çend caran hat girtin û zîndanîkirin. Di girtîgeha dewleta Xumêynî de bi wî temenê xwe yê daketî pir îşkence û tehqîr li wê hatin kirin. Hemû gunehê Mîna Qazî Kurdbûn û helwesta wê ya niştimanperweriyê bû.

Dema dayîka Kurd Mîna Qazî li ser rewşa gelê Kurd diaxivî tim digot:

” Ji min re soz û peymana yekgirtina Kurdan bidin, daku ez jî ji we re mizgîniya dewleta serbixwe ya Kurdistanê bînim. Ji ber ku yekbûn û hevgirtina hêzên siyasî yên Kurdistanê, dermanê hemû derdan e. Eger gelê Kurd di navbera xwe de yekgirtineke bihêz pêkbîne, çêbûna Kurdistaneke serbixwe karekî hêsan e. Ez bawer im pir dereng nakişîne, ku gelê Kurd jî yê di cîhanê de bibe xwediyê pênaseyek netewî. Hesreta serokkomarê Kurdistanê pêşewa Qazî Mihemmed jî ev arzûya dîrokî bû…”.

Dayîka Kurd Mîna Qazî ku di nava gel de bi (Daye Xanim) dihat bangkirin, xanimek bi hurmet bû. Gel pir jê hez dikir. Ew di dîroka hevçerxa Kurdistanê de mêjûnameyek zindî dihat hejmartin. Pir zana û rewşenbîr bû. Haya wê ji cîhanê û rewşa bizavên siyasî yên Kurdistanê hebû.

Dema ew pêhesiya ku li bakurê Kurdistanê di nava refên gerîla de keç û jinên Kurd li dijî dewleta Tirk şer dikin, pir şabû û hertim digot:” Niha êdî ez xelasiya gelê Kurd nêzîk dibînim, ji ber ku jina Kurd jî mîna mêran derketiye serê çiyan, bi siyaset jî xebatê dide meşandin. Xwestek û armanca me ya herî girîng di çaxê Komara Kurdistan de li damezrandina Yekitiya Jinên Kurdistan jî beşdariya jinê di hemû Kar û barên civatê de bû.”

Piştî şoreşa gelên Îranê û têkçûna desthilatdariya dewleta Şahenşahî li Îranê, Rojhilatê Kurdistanê jî ket destê Kurdan. (Daye Xanim)ê dîsan jî dest bi xebata xwe kir. Wê dixwest di derfetên zêrîn de ji bo zarokên xwe karekî bike. Lê ev karê desthlatdariya Kurdan li ser Kurdistanê vê carê jî zêde nedomand û di salên 1979, 1980, û 1981an de, piştî şerên giran Kurdistan dîsa kete jêr destê desthilatdariya dewleta Komara Îslamî. Bi destûra desthilatdarên Komara Îslamî bi hezaran Kurd hatin kuştin û bi hezaran jî bi darê zorê di girtîgehan de hatin daleqandin.

Dayîka Kurd Mîna Qazî jî di sala 1986an de nêzîkî salekê di bin çavdêriya beşê parastina Komara Îslamî ya Îranê de hat girtin. Sedemên girtina wê, ew bixwe jî nizane. Ji ber ku ew li derveyî malê bi şêweyekî nihênî ji aliyê beşê parastina Komara Islamî ya Iranê ve hat revandin Herçend zêdetir ji 70 sal temenê wê bû, lê dîsan jî gelek zordestî û êşkenceyên giran li ser laşê wê hatin kirin. Berpirsiyarên îdareya îstixbarata Îranê bi eşkerahî jêre gotibûn:” Eger mêrê te (Qazî Mihemmed) nebûya, me di Îranê de qet problem (pirsgirêk)a Kurd û Kurdistanê nedibû.”

Piştî wê bûyerê heya demeke dirêj, dayîka Kurd Mîna Qazî mafê derketina ji Îranê nebû û tim di bin çavdêriya beşê parastina dewleta Îslamî de bû. Çaxê di sala 1988an de (Ifeet)a keça Mîna Qazî li welatê Siwêdê bi destê hinek terorîstên dewleta Îranê hat şehîd kirin, dîsan li Iran û Kurdistanê jî mafê serexweşiyê(tazî dananê) nedan malbata wan û heta ew ji aliyê dewletê ve hatin tehdîd kirin.

Di 17ê reşema sala 1998an de li bajarê Mihabadê bi dinyayek hesret û kûl Mîna Qazî jî gehişt rêza nemiran û bi yek carî xatirê xwe ji gelê Kurd xwest.

Di roja wefat û veşartina wê de bi hezaran kes li ser goristanê amadebûn û bi merasimeke mezin li goristana bajarê Mihabad hat veşartin. Herçend bi fîzîkî ew niha ne di nava gelê xwe de ye, lê wek ku helbestvanekî Kurd dibêje:” Namirin! Ewên di dilê gelê xwe de dijîn.”

Daye Xanimê jiyana we bi jiyana Pêşewa Qazî Mihemmed ve girêdayiye, tukes ji wê nêzîktir li pêşewa nebûye, bîr û dîtinên wê çi ne li ser taybetmendiyên exlaqî, civakî û olî yên pêşewayê nemir? Bi xelkê re çawa di dan û standinê de bû?

M. Qazî: Di derheqa taybetmendiyên pêşewa Qazî Mihemmed û di bara sirûşt û exlaqê wî de, di hêza min de niye ku bikarim dîtin û ramanên xwe li ser beyan bikim. Ji ber ku ew mirovekî pir mezin bû, gelek xwende, zana û têgehiştî bû, mirovekî leheng, cesur, bi cerg û netirs bû. Pêşewa werzişkar (sporvan)ekî bihêz û qehreman bû, siwarkar û melevanekî pir zîrek bû. Beriya ku bibe serokkomarê Kurdistanê jî, wek min got, ji ber ku ji malbateke mezin bû û li Mihabadê di nava gel de qezawet dikir (yenî qazî bû ), mirovekî gelek bi hurmet bû, gel pir qîmet dida gotin û şîretên wî. Di nava hemû Kurdên Kurdistanê de bi hurmet û rêz bû û dihat hezkirin. Wê demê weke niha nebû, tenê mirovên zana û mezin dikarîn di nava arêşeyên (pirsgirêk) gel û çareserkirina wan de navbeynkarî û qezawetê bikin. Karê herkesî nebû û biryar bi zehmet diketin pêvajoya kirinê (piraktîkê). Hemû kar wisan bûn, beriya ku Komara Kurdistan li Mihbadê pêk bê baş li bîra min e. Şev û rojan Pêşewa pirtûk dixwendin, xebata siyasî dikir û tim digot:” Xwedayê mezin! Em çawa dê bikaribin ji gelê xwe re xizmetke baş bikin, ku bikaribe ji destê neyaran rizgar (xilas) bibe û rewşa jiyana Kurdan jî bê guherandin… “. Ew hertim di fikra gelê xwe de bû, dema nimêjkirinê jî çend seatan dirûz (di’a) dikirin.

Rojekê wî gote min:” Ez tenê ji bo rizgariya gelê Kurd têdikoşim (xebatê dikim) û rojekê ez dê sedî sed (100%) berhemeke mezim wek mîras ji bo gelê xwe bi cih bihêlim û dudestiyê pêşkêşî gelê xwe bikim. Ez qet ji bo bidestanîna meqam û menseb (deshilatdariyê) xebatê nakim…”

Di 25ê Rêbendana(Januar) sala 1325an (22. 01. 1946) de jî dema Qazî Mihemmed çû ser bilindahiyê daku Komara Demokratîk a Kurdistanê rabigehîne (îlan bike) wiha got :” Gelê min yê birêz û qehreman, çûna ser text, çûna ser darê jî pêre ye, ez li vir çûme ser text û li vir jî yê bême kuştin, ez viya baş dizanim…” Êca qisa (axftina) wî bi cih hat û weke got salekê piştî vê bûyera mêjûyî li meydana Çarçira bi destê dagîrkerên Kurdistanê hat şehîdkirin. Qazî Mihmmed piyawekî(mirovekî) xwedî exlaqekên nerim bû, çimkî dayîma serûkarê wî bi xelkê re bû û beriya Komara Kurdistanê jî di herêma Mûkriyan de ji ber qezawet û biryarên xwe yên bi edalet (dadmendî) di nava gel de pir dihate hez kirin. Sebebê canfîdayiya wî jî yê herî mezin evîna gelê Kurd bû, ku heta canê xwe jî di riya gel de fîda kir.

Willahî di nava malê de jî bi min re mîna hevalekî bû. Her dem digote min (Birale) û ez bi navê Birale bang dikirim. Min heft keç li ser yek (li pey hev) anîn ser dinê, piştî xilasbûn û hatina keçên min ya ser rûyê dinyayê, qet tucaran negote min zarokê te kur e an keç e? Ji ber ku mirovek bû, ku çi ferq di navbera jin û mêran de nedidît. Hurmetek pir zêde ji jinan re digirt, ji keçên min re mîna tenê kurê me (Kurî Reş ­ Elî ) hezdikir. Qazî mirovekî gelek dîndar bû, girîngiyek zêde dida paqijî û saxlemiya civakî û kesanî (şexsî) ya xwe, cigare qet nedikişandin, vexwarinên elkolîk tu caran venedixwarin, karên heram nedikirin, ji bilî min tu jinên din neanîne (bi kesek din re nezewciye). Çima behsa viya dikim? Ji ber ku di wî çaxî de di nava binemalên dewlemend û mezin de resim bû ku zilamên mezin ên binemalê bi çend jinan re bizewcin û ev kare ji bo wan rengekî mezinatiyê bû, lê bi rastî raman û hizrên Qazî li dijî taybetmendiyên civaka feodalîzim û axatiyê bûn û mafekî wekheviyê ji bo jin û mêran qayil bû, tim jî digote min :”Birale wisa fikir meke, tu malxa min î, ez bi çavê hevalekî li te dinêrim û dîtinên te li ser her karekî ji bo min girîng û bi mifa ne…”

Pêşewa mirovekî pir zana bû, agehdarê rewşa ramyarî, civakî û aboriya cîhanê bû, li ser guherandinên ku di cîhanê de çêdibûn tim xeberdar bû. Bi heft zimanên Inglîzî, Rusî, Firansewî, Erebî, Tirkî, Farsî, Azerî dikarî bixwîne. Di çaxê serokkomariyê de jî dest pêkirbû zimanê Espiranto dixwend. Ji bo îspatkirina vê îdiaya xwe, hûn dikarin li pirtûkxaneya wî binêrin û bi wan zimanên ku min nav birin, nivîs û pirtukên li ser babetên cur bi cur peyda bikin. Pirtûkxaneya Qazî di Kurdistanê de û bi taybet di nava çîna rewşenbîr de pir bi nav û deng (navdar) bû. Hemû cure kitab di nav de dihatin dîtin, niha jî gelek pirtûkên Pêşewa mane û di mala keça min de ne. Pirtûk bi giranî felsefî, exlaqî, dînî(olî), ramyarî û zanistî (ilmî) bûn; mixabin gelek ji wan jî ji nav çûn…

 

Roja ragehandin(îlam) kirina komara Kurdistanê hûn li kûderê bûn ?

M. Qazî: (Bi rûyekî xweş û tejî hêvî li min dinêre û dibêje): Yadî ew rojane be xêr bêt – bîra wan rojan bi xêr be. Hûn dizanin rewşa civakî wê demê li Kurdistanê çawa bû? Bi rastî mîna niha nebû, her çend niha jî rewş zêde nebaş e, lê ji ya wê demê baştir e. Li roja îlankirina Komara Kurdistan li meydana Çarçira ya Mihabadê ji seranserî Kurdistanê serokêl û -eşîret, mirovên maqol û mezin li dora hev kom bûbûn. Xûyaye piştî merasima vê roja dîrokî gelek mêvan bi Qazî re vedigerîn mala me. Ji aliyekî din ve jî li gor qanona eşayêrî, eşîret hinde azadiyê nadene jinê, ku biçe di kar û barê zilaman de dexaletê bike. Ez jî weke gelek jinên din di wê roja mêjûyî de li mal bûm. Pêwîst bû hem ji bo mêvanên ku ji herêmên cur bi cur hatbûn Mihabadê, xwarin û pêwîstiyên din bên amadekirin û him jî ez li ser çawaniya karê birêvebirina mêvanan radiwestiyam, hem jî di wê rojê de gelek jinên mezin hatibûn mala me û pêwîst bû em li cem wan bimînin. Ev di Kurdistanê de adet û resmê mêvanperweriyê ye. Lê baş li bîra min e, dema me li pencereya mala xwe, ku dikeve aliyê Meydana Çarçira, li merasimê dinêrî, bi hezaran kes li meydana Çiwarçira rawestabûn, rûyê herkesî geş û wê rojê lêvên me tevan bi ken bûnn, gel ji bo rojeke dîrokî xwe amade kiribû, cil û bergên ciwan (bedew) kiribûn ber xwe. Ji Makoyê siwarên êla Celaliyan bi zîn û berzîn û kincên xwe yên rengîn, ji Kurdên derdora bajarê Xoyê jî êl û eşîretên Kurdan bi cil(kinc)ên bedew xwe xemilandibûn. Kurdên Selmasê, Urmiyê, Mergewer, Tirgewer û Somayê jî bi kincên cur bi cur xwe xemilandibûn. Di nava çavên siwarên Şikakan de mêrxasî dibarî. Ji Sine, Pîranşar, Şino, Bokan, Serdeşt û hemû deverên din yên Kurdistanê tev ji bo vê cejina pîroz, li gelê Mihabadê bûbûn mêvan. Şarê me bûbû mîna baxçeyê gulên reng bi reng, wê rojê te digot qey hemû Kurdistan li Mihabadê ye…

Ez heya sax im wê rojê ji bîr nakim, bi qasî hezar salan ew rojên girîng û dîrokî ji bo min bi qîmet û rûmet in. Niha jî ez bi wan rojan şanazî û serbilindiyê dikim, (Daye xanim li vir bi girî bersiva pirsa min didomîne), heya wê rojê gelê Mihabadê ewqas Kurd di nava xwe de nedîtibûn. Mal nebû ku çend kes mêvanên wan nebin, ew roj ji bo me tevan, lê bi taybet ji bo Pêşewa xweştirîn roj bû. Ez wê rojê bi sed salan naguherînim, heya bimirim ezê ji bo wê rojê bikenim, bigirîm, hêsiran bibarînim, dê tim wan rojan bînim bîra xwe…

Belê herwiha wê rojê, piştî beyankirina damezrandina Komarê ji bo xwarina firavînê (nanê nîvrojê) şexsiyetên maqul û mezin bi Pêşewa re hatin mala me:

Qedrî Begê Diyarbekrî, Zêro Begê Herkî, Mele Mistafayê Barzanî, Reyîs Izzet Ebdulezîz, Mîr Hac, Mistefa Xoşnaw û ji hemiyan birêztir û mezintir şêx Ebdulah Efendî (Gîlanîzadeh) neviyê şêx Ûbeydulahê Nehrî û kurê wî kapîtan Seyîd Ebdulezîr Şemzînî bûn, ku tu caran ji bîra min naçin…Rojên xweş û kêmtemen bûn… Zû derbas bûn… (Daye Xanim li vir jî demekê bêdeng dimîne û diçe nava derya xeyalên xwe yên kûr, ew carek din diçe Mihabadê û çaxê komara Kurdistan…. Ji bo zindîbûna xatreyên wê em jî demekê bêdeng dimînîn! )

 Roja ragehandina(îlankirin) Komara Kurdistanê tê bîra we, ne wisa?, wê şevê dema Pêşewa hat malê ji te re çi got? Derheqa karê xwe de çi digot û aya keyfxweş bû?

 M. Qazî: Belê, erê willahî pir şa û kêfxweş bû. Dema hat malê got: „Birale giyan (Her tim ji min re digot birale û sebeb jî ji ber ku tim bi çavê hevalekî xwe li min dinêrî), ezê ji bo Kurdistanê û ji bo gelê Kurd înşellah hemû karekî cî bi cî bikim, lê bi Xwedê sond dixwim, ku ez bixwe tu wextekî naxwazim serokkomar bim, heya ez her karî ji bo wan çêdikim û karê welatê me bikeve ser rêya xwe û piştre ezê her tiştî pêşkêşî gel bixwe bikim, daku ew bixwe berpirsyariya qedera (çarenivîsa) xwe bigirin destê xwe û karê welatê xwe birêve bibin. Ez jî dê mîna xulamekî herdem di xizmeta berjewendiyên gelê xwe de bim”.

 Belê wê rojê xweştirîn roja jiyana me tevan bû. Kurd gehiştibûn armanca xwe, em wê rojê bextewertirîn mirovên cîhanê bûn. Serokkomarê Kurdistanê xwe bi xizmetkarê gel dihesiband û qet bi çavekî bilind li xwe nedinêrî. Erê willahî mirovekî wiha bû !

 Di çaxê salek temenê Komara Kurdistanê de Pêşewa bi we re dikete nava têkelî û bi we re şêwir dikir an na? Bi wateyeke din ji bo pêşkevtina karê xwe pêşniyar û rexneyên we dipejirandin an na? Ji kar û xebata xwe razî bû? Ji gel çiqas razî bû û aya qet gilî û gazinde li cem we dikirin ?…

M. Qazî: Belê … Belê… Elbet mirovekî mîna Pêşewa Qazî Mihemmed hertim û di hemû waran de bi min re dikete nava şêwir û têkeliyan. Heta di bara sefer û dan û standinên xwe yên siyasî bi mirovên siyasetvan re jî bi min re şêwir dikir û bi rastî qîmeteke pir mezin dida mafê jina Kurd. Ez pir şa me, ku herçend demeke kêm bi wî hêjayî re jiyame jî, lê bi rastî bo min şanaziya herî mezin ew bû, ku min bi wî re jiyana xwe dibire ser.

Dema di çaxê komara Kurdistanê de çû sefera xwe ya Bako(Paytextê Komara Azerbayican) keça min Fewziye bi xwe re bir. Dixwest keçên xwe jî hînî siyset û karê welatperweriyê bike. Her roj di bara rewşa cîhanê de bi me re diaxivî, bi taybet gelek bi Îsmetê re mijûlî, gofûgo û xwendina pirtûkan dibû. Dawa dikir, ku keça wî ya mezin bibe siyasetvaneke mezin û ji bo doza gelê Kurd bixebite. Gilî û gazinde(gazince) jî pir kêm dikirin. Tim her tişt bi piratîk dianîn ziman. Rojekê nemir Qazî Mihemmed ji aliyê Serdarê Makoyê bo Daş Makoyê (bajarê Makoyê) hatibû vexwandin (dawet kirin), piştî vegerîna ji Makoyê digel serokwezîrê komara Kurdistan Hacî Bawe Şêx (Baba Şêx) (yanê kurê Seyîdê Zenbîlê) hatin malê. Li ber derî dema Pêşewa pêlavên xwe derdixistin, Hacî Bawe Şêx jê re got: ” Qûrban şêxayetî û paşayetiya wiha nehatiye dîtin, dibî (divê) hinekî xelkê nerihet bikey, ku xelk bitirse….”

Qazî di bersiva wî de wiha emir kir:” Dibî (divê-pêwîst e) ez bi hemû dinyayê re îspat bikim, ku bi lêdan û kuştinê tu tiştek nayê kirin, mirov dibî (gerek e) bi şêweyên demokrasiyane, bi şîret û nesîhetan bêne ser rêya rast, mirov ewladê(zarokên) xwe çawa toşî zehmetî û nerihetiyan dike?!!. Ez dibî bi hemû kesan, bi dinyayê re bidim îspatkirin, ku bi lêdan û xeberên nebaş (cinêw dan), bi derxistin û çêkirina nerihetiyan qet karek nayê kirin. Insan pêwîst e zarokên xwe bi şîret û nisîhetan baş bike (bîne ser rêya rast). Eger em bixwazin deshilatdariya xwe li welatê xwe berdewam bikin, gerek e li ser dilê gelê xwe hukimdariyê bikin, ne bi darê zorê hukimdariyê bikeyin…”

Herwiha hûn jî dizanin, di hemû çaxê temenê komara Kurdistanê de tenê yek kes hat kuştin. Bawer bike dema nîvê şevê bi telefonê xebera kuştina Xefûr Mehmudiyan dan Pêşewa, wê şevê heya berê sibê ji nerihetiyan xew bi çavên wî neket û qet xebera wî ji tiştekî tunebû. Hûn dikarin ji mirovên wî çaxî jî bipirsin ka ez rast dibêjim an na?….

Belê bi rastî jî di wî çaxî de ev karên wiha eşkera, ku di gelek pirtûkan de hatine nivîsandin, îspat dikin, ku serokkomarê Kurdistanê mirovekî gelek rewiştpak, aştîxwaz û pir ji demokrasiyê hez kiriye. Dan û standina Pêşewa Qazî bi gel re di wî çaxî de rastiya gotinên we xûya dike. Ji ber ku li ser demokrasîxwaziya kesatiya pêşewayê şehîd min pir axiftin ji gelek kesan bihîstine…

M. Qazî: Belê rast e, dîsan ji bo nimûne di tu (çi) cihên dinyayê de nehatiye dîtin, ku di demjimêrek (saet) diyarkirî de serokkomarê welatekî (ew jî di wan şert û mercên ku Kurdistan di wê demê de têde bû) hemû rojê sibeyan ji xewê rabe û bi bêyî teşrîfat û îskurt bi piyan (peya) here ser karê xwe ku heya radeyekê ji malê dûr bû. Hemû rojê sibê Pêşewa bi piya û wek mirovekî normal diçû ser karê xwe û qet weke mirovekî xwedî menseb li xwe nedinêrî. Baweriya wî bi merdomsalarî (gelsalarî)yê pir hebû, qet xwe bilindtir ji xelkê normal nedihesiband… Mirovekî wiha bû.

Nimûneyek din ji exlaq û mirovperweriya Qazî jî dixwazim ji te re bibêjim:

Ji aliyê Kurdekî ve ku bi sefer çûbû Amerîka cotek pêlav (sol-kewş) bi xelat (diyarî – hediye) ji rehmetî Qazî re hatibûn. Wê demê malbatên Barzaniyan ji aliyê din yê Kurdistanê (Kurdistana di bin deshilatdariya Îraqê de) ji destê dewletê reviyabûn û li Kurdistana Iranê belav bûbûn. Çend malbatên wan (nêzîkî 15 kesan) di mala me de dihatin xwedîkirin, lê ne ji bo wê hindê ku wan bixebtînîn û şul(kar)ên xwe bi wan bideyin kirin. Na! hemû malbatên wan bi destûra dewleta Kurdistanê di nava xelkê Mihabadê de hatibûn belavkirin û hemû pêwîstiyên jiyanê dabûn wan. Ji ber ku malên wan xirab bûbûn, lêqewmiyayî bûn û hertiştê xwe di rêya amancên bi rûmet ên xwe de ji dest dabûn. Tenê canê xwe ji destê dewleta Îraqê xilas kiribûn. Ew hatibûn xwe avêtibûn hembêza Komara Kurdistanê. Êca di nava wê malbatê de keçek bi navê Xecîce hebû. Keça wê malê bû ku di nava mala me de bûn. Rojekê werzê zivistanê bû. Xecîcê ji min re got:” Xweziya niha pêlavên Pêşewa Qazî di piyên min de bûna, ez bi wan çûbama ser robar û min av anîba.”  

Min jî bi pêkenîn li cem Qazî behsa daxwaza Xecîcê kir. Nemir Pêşewa Qazî kerem kir:” Ka herin Xecîcê bangî vira bikin, bila bê cem min.” Demek derbas bû Xecîce bi rûxweşî û bi ken hat. Xuya bû ku pir bi ecele hatibû û pêyên wê tev qor û terr bûn. Qazî pêlavên xwe ji piyên xwe derxistin, bi destên xwe kirin piyên Xecîcê û bendikê(benê) solan jî jêre girêdan. Belê êca pêşewa Qazî Mihemmed zilamekî wiha bû. Bi rehim û şefeqet bû, bi van pirensîpan bi gelê xwe re dijî û rojên xwe derbas dikirin. Di nava gel de jiya û ji bo wan jî canê xwe fîda kir, ji bo Kurdistanê her tiştê xwe fîdakir. Heya dawiyê li ser soz û qirara xwe bû.

 

Xweştirîn xatre an bîranîna te ya bi Pêşewa Qazî re çi ye?

M. Qazî: Heya roja ku em bi hev re bûn, hemû rojên jiyana bi wî re ji bo min xweştirîn bîranîn û xatire ne. Me qet ji hev nerihetiyek biçûk jî nedît. Rojekê jî dilê min neêşandiye. Ema raweste, ez bîranîneke xweş ji bo te bêjim:

Dema ku komara Kurdistanê hat damezrandin, rehmetî Qazî gelek şabû, ji kêfan re hertim digot: “Xwedayê mezin, şikir ji bo te, ku em piştî bi hezar salan gehiştin xwezî û mafê xwe…”

Piştî wê li min nêrî û got: “Birale, êdî ne roja rûniştinê ye. Ez ji te dixwazim, ku tu jî karekî bikî”. Min jî bi ken jêre got: “Êca ez nexwende me û nikarim tiştekî bikim, çi ji destê min nayê…”. Hingî li min nêrî, ku bi rûyekî xweş weke ku ji rûyê wî nûr û ronahî dibiriqî, li min nêrî û got:

« Jinên dinyayê pir pêşverû ne, ramanên wan hatine guherandin, pêwîst e jinên Kurd jî bîr û rayên xwe biguherînin. Ez dixwazim li Mihabadê tu dest pêbikî û ji bo jinan jî yekitiyek bê damezrandin, ger tu, ku di nava gel de weke xêzana serokkomarê Kurdistanê têyî nasandin, dest bi kar bikî, ev karê te yê ji bo jinên din jî bibe teşwîq, ku werin qada xebatê. Zêr û zîwerên te ji bo çi ne? Hemûyan di riya welat û dewleta xwe de bi kar bîne. Divê ji bo ku nexwendewarî di nava jinan de bi dawî bibe, tu herî li kilasên (polên) dersxwendinê amade bibî, dersê bixwînî, daku jin û keçên Kurdan li te binêrin û bên dersê bixwînin…”

Min jî bi gotina wî kir û wek min berê jî got, me dest bi xebata xwe kir. Hem Yekîtî Afretanî(jinên) Kurdistan(YAK) hat damezrandin û hem jî me zibare(cîhad) li dijî nexwendewariyê da destpêkirin. Ez wan rojan qet ji bîr nakim. Hemû xweşî wê demê bûn, piştî wê heya roja îro min qet xweşî û xêr ji jiyana xwe nedîtin. Yanê, serê gel û zarokên min sax be, qet kêmasiyên min tune ne, lê jiyana wan rojan tejî evîn bû, evîn bo welat, bo xebat, bo xizmeta mirovayetiyê…( Ji ber girî nikare axaftina xwe bidomîne ).

Niha temenê te bû 80ê sal, di dunyayê de çi miraz (arezû) ya te heye?

M. Qazî: Ez daxwaza saxî û silametiya hemû keç û xortên Kurdistanê dikim. Arezûya min ya herî mezin dîtina serxwebûn û azadiya Kurdistanê ye, lê ez niha pir pîr bûme, bawer nakim bi saxî vê arezûya mezin bibînim. Herçend baş dizanim, ku gelê Kurd di paşerojeke nêzîk de yê sedîsed (%100) pîroz bin, yê bigehin armancên xwe yên dîrokî. Hesreta min ya herî mezin ew e, ku rojekê Kurdistan tev bibe yek û dewleteke Kurdan jî di dinyayê de hebe…(Bi girî)… Ax ka ew roj, yê kengî bê?!…

Dema mirim, ez dixwazim mizgîniya azadiya Kurd û Kurdistanê ji bo serokkomarê Kurdistanê bibim bin axa Kurdistanê… Bawer bike ev mezintirîn daxwaza min ji hemû gelê Kurdistanê ye, ez tiştekî din ji we naxwazim… Roja ez mirim jî, min li jêr pêyên Qazî veşêrin, bila ez ji wî dûr nekevim (bi dengekî bilind digirî)…

Kakşar. OREMAR, navdarenkurd@hotmail.com

Reklamlar

Yado



23 Mart 2009 Pazartesi 09:17
“Kemal Türklerın paşasıdır, Yadin de Kürtlerin paşasıdır. Türk askerinin ‘yaşa yaşa Kemal paşa’ demesi ne kadar normal ise; bizim de ‘Yaşa yaşa Yadin paşa’ dememiz o kadar normaldır.”“YADO BİR TÜRKÜDÜR SÖYLENİR ÜLKEMDE”

Bıçaklar dağlasa yüreğini

Kendini sulara bıraksan

Kar yanığı yüzünde acıların çiçeği

Fırat onu hatırlar mısın?

Yado bir türküdür söylenir ülkemde

Dağlardan kopup gelen

Sanki bir dal uzanır maviliğe

Toprak doyumsuz güler

Büyür elleri bir tutam ışık

Düşer elleri ölüm

Yado bir sevgidir belirip yiten

Bir sabah vakti yürüdük

Sesimizi kuşlar gibi saldık heyy be!

Yürüdük duvarlar, kapılar, zincirler üzre

Yol verdi bize azgın sular

Namluları yaşama gibi sevdik

Artık gülsün dedik dağ köyleri

Arpa ekmekleri gülsün

Gülsün benim anam yeter gayri

Değişsin geçmiş ve gelecek

Yoksulluk ve zulüm

Gecelerde bir ses gibi olmak

Ateşler yanar, göğsümüz büyür, olmak

Türküler yansın heyy be!

Gelecek… o bir ebemkuşağı

Yaylamızda haziran yeli

Ardıç ağaçları ve özgürlük

Büyür elleri bir tutam ışık

Düşer elleri ölüm

Ateşler sönsün dağlarda

Koyunlar melesin dağlarda

Gecelerin kanı aksın

Bingöl dağları uzak

Bütün dağlar uzak neylersin

Yaklaş benim uysal tanrıçam ölüm

Sev Yado’yu yorgun gözlerinden

Atmaca yüreğinden sev

Sesimiz kırık bir oyuncak şimdi

Tarih önünde boynumuz bükük

Bu serüven değişmedi neylersin

Bekleşir dağ köyleri orda

Bekleşir çiçek açmaya zozan

Bekleşir göçebem

Bıçaklar dağlasa yüreğini

Kendini sulara bıraksan

Yaşamayı delice sevmek, Yado

Namluları delice sevmek

Fırat onu hatırlar mısın?

Kemal BURKAY


1925 Kürt Halk Direnişin de Çok önemli bir rol almış, Elazığ – Palu bölgesinin askeri sorumluluğunu yapmış Halk kahramanı YADO üzerine çok az şey biliniyor. Daha önce Bingöl ve çevresindeki yaşlı insanlardan yararlanarak YADO üzerine Kırdki (Zazaca) yazdığım bir yazı “Medya Güneşi” ve “Armanc” dergilerinde yayınlanmıştı. Burada uzun uzadıya YADO’yu anlatmak istemiyorum. Ancak geçen yaz Bingöl’de YADO’nun üvey kızı ile yaptığım bir sohbeti aktarmak istiyorum.

SEYÎDXAN KURİJ

Seyîdxan Kurıj: Sizi tanıyabilir miyiz?

Dilşa Hanım: Benim adım Dılşa, Şex Seîd direnişi döneminde Elazığ – Palu cephesinin askeri sorumluluğunu yapmış YADO (Yadin Mehmud Ebas)’ın üvey kızıyım. Benim anemin ismi Rabia idi. Rabia YADO’nun ilk eşi idi. Bilindiği gibi YADO’nun iki eşi vardı, diğer eşinin adı TELLÎ idi.

Seyîdxan Kurıj: Bilindiği gibi YADO ve daha başka guruplar Şex SEÎD ve arkadaşlarının yakalanıp idam edilmelerinden sonra gerilla savaşı biçiminde uzun bir sure savaşı surdurdüler. Bu konuda bize neler anlatabilirsiniz ?.

Dilşa Hanım: Tabbi ben kendim YADO’yu tanımadım ve o dönemi yaşamadım. Benim annem 7 yıl kadar YADO ile birlikte dağda kalmıştı ve daha sonrada tutuklanıp hapse atılmiştı, hapis cezasından sonrada sürgüne gönderilmiş idi. Anem sürgünden döndükten sonra Bingöl’ün Şarge köyünden H.Ali CAN ( bizim çevremizde ELÎ EL olarak tanınır S.K) ile evlendi. Ben bu evlilikten dünyaya geldim. Anem bize ö dönemde yaşadıklarını sürekli anlatırdı.

Seyîdxan Kurıj: Bize annenizi, yaşadıklarını, YADO ile birlikte olan diğer insanları anlatabilir misiniz?.Tabii ki annenizin anlattıklarından hareketle.

Dilşa Hanım: Annem ile YADO akraba idiler. YADO’nun ailesı DARA HENİ’NİN (GENÇ) ZIKTE aşiretinden idi. Fakat çok eskiden Bingöl’e (Çewlig) gelip yerleşmiştiler. Benim bildiğim kadarıyla bizim bu bölgeden Anemin kardeşi Faris, amcasıoğuları Dilşa ve Poles, TELLİ’nin kardeşleri Mehmedi ve Huseyni Azimşer (Azimligil) Emin Sel, Meh Evd, Meh Qilç, Hes Begûn ve Hus Begûn v.b insanlar YADO ile birlikte uzun yıllar dağlar da kaldılar. Bundan sonra bana anemin anlattıklarını aktarmak istiyorum.

Aklımda kaldığı kadarıyla anem (RABİA) o yıllarda yaşadıklarını aşağı yukarı şöyle aktarıyordu:

“Ben 3 yıl Yado ile birlikte dağda kaldım ondan sonra Bingöl’e geldim. Bingöl’e gelince birileri şikayet ettiler, bunun üzerine Jandarmalar gelip beni sıkıştırdılar, benden Yado’ nun yerini öğrenmek istiyordular. Ben kendilerine Yado’nun dağlarda olduğunu, belli bir yerinin olmadığını, her gün bir yerde olduğunu söyledim. Fakat beni rahat bırakmadılar, bunun üzerine tekrar dağa Yado’ nun yanına gittim. Yado bana oğlumuz Çerkez’i sordu. Bingöl de bıraktığımı söyledim. Fakat Yado Çerkez’in Bingöl de kalmasına razı olmadı, yanıma birkaç kişi katıp beni Bingöl’e gönderdi. Ben Bingöl´e geldim. Aşağı çarşının orada ki köprünün olduğu yerde saklandım; haber gönderdim Çerkez’i getirdiler. Çerkez’i alıp yola koyuldum, DUGERNAN köyünde onlara yetiştim. Çerkez’i de alıp hep beraber PUEX tarfındaki dağlara çıktık. Bir yıl kadar buralarda kaldık. Buralarda yer altında mağaralar yapmıştık ve muhtemel saldırılara karşı mevziler kazmıştık. Bir yıldan sonra Yado bana gidip Telli’ yi getirmek istediğini söyledi, ben olur dedim. Telli daha önce Elazığ’ın Kung köyünde kalıyordu.Yado haber salmıştı, bunun üzerine Telli babasının evine, Bingöl ‘ün KUR köyünün mezrası QALDAR’a gelmişti. Yado gidip Telli’ yi getirdi. Artık bahar gelmişti, her tarafta çiçekler açmıştı, yeşillikti, meyve ağaçları tomurcuklanmıştı. Telli bir süre yanımızda kaldı, fakat hamile idi bunun için uzun sure bizim ile kalamadı. Biz hep beraber PUEX ve ŞÎRNAN mıntıkalarında dolaşıyorduk.Yado Telli’ nin ailesine haber gönderdi küçük kardeşi Mehmet gelip Telli’yi götürdü. Telli tekrar KUNG köyüne gitti.

Kığı’nın OXÇÎYAN köyünde iki kardeş vardı, bunlardan biri Necip Ağa biri de Huseyin Ağa idi. Bu iki ağa arasında anlaşmazlık çıkmıştı. Huseyin Ağa, Yado’ya ben kardeşimle anlaşamıyorum bundan dolayı köyden çıkacağım, başka bir köye gideceğim, sen gel benim köyümde kal diye haber gönderdi.

Bu haber üzerine biz hep beraber Kığı tarafına gittik, bu köye yerleştik. Bir süre burada kaldıktan sonra Telli ‘nin hasta olduğu haberi geldi. Benle Telli’nin akrabası Meh Evd elbiselerimizi giydik (Bende erkek elbisesi giydim) silahlarımızı kuşandık, atlarımıza binip Kung e doğru yola çıktık.

Biz Kung köyüne yaklaşınca tabi insanlar evlerin çardaklarına çıkıp bizi izliyordu, herkes beni de erkek sanıyordu. Biz köyün içinden geçip eve gittik. Telli hamile idi, kısa bir süre sonra doğum yaptı. Bir oğlan çoçuğu doğdu, adını Fılit koyduk (Fılit şu anda Bingöl’de yaşıyor). Telli’nin doğumundan sonra Meho geri döndü, ben 40 gün kadar Telli’ nin yanında kaldım, daha sonra bende geri OXÇÎYAN’a geldim. Kısa bir süre sonra devlet yerimizi öğrendi ve üzerimize bir müfreze asker gönderdi. Askerler daha etrafımızı sarmadan Yado ve diğer arkadaşlar kaçtılar. Ben ile Yado’nun amcası oğlu Mehmet kaldık. Mehmet çardaktan aşağıya atladı, kaçmaya çalışırken askerler tarafından vuruldu. Ben içerden fırlayıp kendimi ustüne atladım, yaralı idi, kayışlarımı çöz diye inledi. Ben bir taraftan kayışlarını çözerken diğer taraftan Yado’ ya seslendim. Askerler Yado’nun siyah Arap atını da ahırdan çıkarıp birlikte götürdüler. Yado ve arkadaşları askerlerle çatışmaya girdiler, askerler geri çekildiler. Yado Hüseyin Ağa´ya haber gönderdi, yardımı için teşekkür etti, fakat askerler yerimizi öğrendiklerinden buradan ayrılmak zorunda kaldık. Buradan Şaqşawat dağlarına doğru gittik, son derece ısız ve sarp dağlardı. Bir adam tek başına yanında köpeği ile karşımıza çıktı. Köpeği bize saldırmaya kalkışınca, Yado seslendi, “amca biz dostuz düşman değiliz” dedi. Amca köpeğini susturdu yanına gittik. İki gece bu adamın yanında kaldık, ondan sonra buradan ayrılıp Dersim tarafına geçtik. Burada bir çay kenarında bir süre dinlendikten sonra SANCAK tarafına doğru yola koyulduk. Yolda benle oğlum Çerkez onları kaybettik. O tarafa koştur bu tarafa koştur Yado’ları bulamadık. Çerkez’i de alıp Sancağa doğru yola devam ettim, geldim Yukarı KARAWÊLAN köyünde bir ağılda saklandım. Ağıl sahibinin ismi Halit idi. Halit’ in oğlu bizi gördü, ben babasına haber vermesini tembihledim. Çocuk babasına haber verdi, Halit geldi. O bizi tanıyordu, bir süre ağıl da kaldıktan sonra Halit ile birlikte Yado’ların izini sürmeye çıktık. Epey bir süre aradıktan sonra uzakta yanan bir ateş gördük. Ben Halit’e bunun muhakkak firarların ateşi olduğunu söyledim. Halit ile birlikte ateşe doğru gittik. Bir dağın eteğinde, bir çayırda ateş yakmışlardı, ateşin yanına varınca ortalıkta kimse yoktu, fakat kesinlikle bu ateşi onların yaktıklarını biliyordum. Ateşin olduğu yere ulaşınca ben Halit’i geri gönderdim. Onlar ateş yakıp ekmek pişirmişlerdi, bu ara aşağıdan müfreze geçince ekmeği bırakıp dağılmışlardı. Ben gidip ekmeklerini alıp Çerkez ile birlikte bir ağaç kovuğuna saklandık. Çerkez’i sesini çıkarmaması için tembihledim. Akşam etraf biraz kararınca Yado ve arkadaşları toplandılar; ekmekleri yerinde görmeyince şaşırdılar. Diğerleri ekmeği jandarmaların aldığını tahmin ettiler, fakat Yado bu jandarmanın işi değil dedi. Çerkez dayanamadı YADO buradayız diye seslendi, bunun üzerine ortaya çıktık. Herkes çok şaşırdı tabii, bana sordular nasıl kaybolduğumuzu nasıl onları tekrar bulduğumuzu anlattım.O gece orada sabahladık, güneş doğunca tekrar dağlara yöneldik ve Cebaxçur tarafına geldik. Burada Said Began2ın şikayeti üzerine Elazığ – Palu cephesi siyasi sorumlusu Şeyh ŞERİF’in Dara Heni (GENÇ) tarafında yakalandığını duyduk. Said BEGAN bir mufreze asker ile Dara Hêni tarafında Şeyh ŞERİF’i takibe çıkmıştı ve bir mağarada onu yakalamışlardı. Yado ve arkadaşları Şeyh Şerif’i kurtarmak istediler, fakat başaramadılar.

Ben toplam 7 yıl kadar YADO ile dağlarda dolaştıktan sonra Bingöl’e geldim. Kısa bir sure sonra toplu bir operasyon yapıldı. Dara Heni, Bongilan (Solhan) ve Çewlig ‘den Şeyh Said hareketine katılmış, öldürülmüş yada hala dağda olan butun ileri gelenlerin eşlerini ve çocuklarını tutukladılar. Bizi Elazığ’a gönderdiler, burada bir askeri kışlada 6-7 ay tutular ve daha sonra Kayseri’ye gönderdiler.

Kayseri’de yine askeri kışlada kalıyorduk. Askerler dışarıda her gün eğitim yapıyordular, tabi bu eğitim de “Yaşa yaşa Kemal paşa” diye bağırıyordular. Bunun üzerine Çerkez ağaç dallarından tüfekler yaparak Kürt çocuklarına eğitim yaptırıyor ve hep beraber “Yaşa yaşa YADİN paşa” diye bağırıyordular. Bu bir ay kadar böyle sürdü, tabi ki askeri sorumlular duydular. Bunun üzerine Türk Paşa’sı Çerkez’i çağırdı, bende Çerkez ile birlikte gittim. Paşa Çerkez’e neden “Yaşa yaşa Kemal Paşa” demeyip “Yaşa yaşa Yadin paşa” dediğini sordu. Çerkez aynen şöyle dedi, “Kemal Türklerın paşasıdır, Yadin de Kürtlerin paşasıdır. Türk askerinin “yaşa yaşa Kemal paşa” demesi ne kadar normal ise; bizim de “Yaşa yaşa Yadin paşa” dememiz o kadar normaldır. Çerkez o zaman henüz 10 yaşında idi. Bunun üzerine Türk paşası bu çoçuk yaşarsa başımıza bela olur, bu çoçuk yaşamamalıdır dedi. Biz 3 yıl Kayseri’ de kaldıktan sonra af çıktı, fakat biz af kapsamına girmedik.

Diğer tutukluların çoğu serbest bırakıldıkları halde bizi Dersim’in Nazmiye ilçesine surgüne gönderdiler. Nazmiye’de 3 yılımız dolduktan sonra bir gün teğmen geldî; bizi Yüzbaşı’nın çağırdığını söyledi. Çerkez ile birlikte kalkıp Yüzbaşı’nın yanına gitik. Bizi bir odaya aldılar ve 3 tane kesilmiş insan kafası getirip masanın üstüne kodular. Bana Yado’yu öldürdük işte bunlardan biri Yado’nun kafasıdır, hangisi olduğunu bize göster dediler. Ben Yado’ yu öldürecek olan daha anasından doğmadı, bunlardan hiçbiri Yado’nun kafası değil dedim. Bunun üzerine gidip bir kucak silah getirdiler ve üçer – üçer dizdiler. Çerkez bana anne ne yapmak istediklerini anladın mı diye sordu. Evet oğlum beni denemek istiyorlar dedim. Yüzbaşı bana silahların kimlere ait olduğunu sordu, ben birçok silahın sahiplerini söyledim. Yüzbaşı bana, “peki Yado’nun özel bir nişanı varmı dır?” dedi. Ben evet, “Yado’nun sağ kulağında gümüş bir küpe vardır” dedim. Bu cevap üzerine yüzbaşı sustu. Ben, “Peki madem Yado’yu öldürdünüz bizi bırakın gidelim” dedım. O,“ hayır sizi bırakamayız siz‚ çete başısınız” dedi.

Biz 3 yıl Nazmiye’de kaldıktan sonra Dersim’e geldik. Dersim’de 5 yılımızı doldurduktan sonra Çerkez öldürüldü. Çerkez bir askerin tüfeğinden çıkan bir kaza kurşunu ile öldürüldü. Askerin kasıtlı sıktığını sanmıyorum, çünkü o Çerkez’i tanımıyordu. Ben Nazmiye ve Dersim’ın içinde toplam 10 yıl kaldıktan sonra Bingöl’e geldim.”


Burada YADO üzerine biraz bilgi vermek istiyorum. gerek YADO’nun üvey kızı Dilşa ile gerekse de YADO ‘yu veya arkadaşlarını görüp konuşmuş birçok insanla görüştüm. Son birkaç yıldır bu konu ile ilgiliyim. Hem YADO’nun eşi TELLİ ile aynı köyden olmamız hem de bizim bölgenin 1925 Halk ayaklanmasından çok etkilenmesi sonucu bizim çocukluğumuz Şeyh Said ve YADO ile ilgili kahramanlık hikayeleri dinleyerek geçti. 1925 halk hareketinin ezilmesinden ve silahlı Kürt kuvvetlerinin geri çekilmesinden sonra , askerler bizim köyü (KUR) basıp yakıyorlar ve hile ile teslim aldıkları 33 kişiyi gerek kurşunlayarak gerekse süngüleyerek öldürüyorlar. Yado ve arkadaşları hareketin ezilmesinden sonra uzun süre bizim bölgede dolaşmışlardı. Yado’nun akıbeti hakkındaki bilgilerimiz kesin değil, önemli bir Kürt hareketınde Cephe komutanlığı yapmış bir insan hakkında bu kadar az bilgiye sahip olmamız şüphesiz ki bir eksikliktir. Yado hakkında yazılı çok az şey mevcuttur. Veteriner Dr. Nuri Dersimi “Kurdistan Tarihinde Dersim” adlı kitabında Suriye’de Yado ile karşılaştığını yazıyor. Genel Kurmay Başkanlığının yayınladığı “Cumhuriyet Döneminde Kürt İsyanları” isimli kitap da ise Yado ‘nun 1925 ‘den sonrada çeteleri ile sınırdan sızıp Türk karakollarına saldırdığı belirtiliyor. Araştırmacı Yazar M. Malmisanıj’ın Bedırxaniler üzerine yazdığı kitapta Memduh Selim, Celadet Ali Bedirxan, Kamuran Bedirxan, YADO ve başka birinin büyük ihtimalle Suriye’de çektirdikleri ortak bir fotoğraf vardır. Ayrıca ve en önemlisi Kamuran Bedırxan Kurdistan Kartalı (Adler der Kurdistan) isimli almanca romanında Yado’yu anlatıyor. Bütün bunlar Yado’nun Suriye ye geçtiği ve bir sure gerilla savaşını sürdürdüğünü gösteriyor. Bu bilgiler 1925 Halk hareketinin Diyarbakır’daki idamlardan sonra bıçak ile kesilir gibi kesilmediğini aksine hareketin partizan savaşı biçiminde sürdüğünü gösteriyor.

Burada Yado ile uzun süre dağlarda kalmış Telli ‘nin akrabası Meh Evd’ın Yado’nun son dönemi ile ilgili anlatımları aktarmak istiyorum. Meh Evd aftan yararlanıp teslim olmuştu ve daha sonra yaşamını Bingöl’ün “Hepsor” köyünde geçirdi. Meh Evd’ ın anlattığına göre Telli Elazığ’ ın Kung köyünden ayrılıp kendi köyü olan Kur (Dikme) ‘un Qeldar mezrasına geliyor. Yado bir gece arkadaşları ile birlikte Qeldar’a geliyor ve Telli ile konuşup onu da alıp gidiyor. Telli, Yado ile bir süre dağda kalıyor. Telli de diğer direnişçiler gibi giyiniyor ve bütün çatışmalara onlar ile birlikte katılıyor. Zaten Telli’nin kardeşleri Huseyni ve Mehmedi de Yado ile birliktedirler. Bir süre sonra (1929 olsa gerek) Said Begûn, Yado’ya haber salıyor, af çıktı, gelsin teslim olsun, diyor.

Yado ile Said Begûn, Bingöl ile Mendo köyü arasındaki Yado Çeşmesinin olduğu yerde görüşüyorlar. Yado Said Began’a diyor, ben sana ve devlete güvenmiyorum, çünkü sizin bahtınız yoktur (Şima Bêbexti). Said Began bu konuşmadan sonra atını Bingöl’e doğru dizginliyor. Yado yanındakilere, siz aşağıya doğru bu dereye inin ve Gayd’da yola çıkın, şimdi muhakkak Bingöl’e doğrudan giden yolar askerler tarafından tutulmuşturlar, diyor. Yado’nun kendisi de yakın birkaç arkadaşı ile Telli’nin babasının köyüne, Qeldar’a geliyor. Yado buradan Telli ve arkadaşları ile birlikte Dara Heni tarafına gidiyor. Dara Heni’nin arkasındaki dağlarda Mistiyan-Botiyan bölgesinde.

Türk silahlı güçleri, direnişçilerin etraflarını sarıyorlar. Çıkan çatışmada Telli yaralanıyor. Telli yaralı hali ile bir süre onlarla birlikte yürüyor, fakat sonunda artık yürüyemez hale geliyor. Telli Yado’ya dönüp, “Ben artık sizin ile gelemem, beni burada öldürüp siz yolunuza devam edin. Türk askerinin eline sağ geçersem, hem bana tecavüz edebilirler, hem de beni kullanıp senin teslim olmanı sağlayabilirler. Beni birlikte götürürseniz siz de kurtulamazsınız. Onun için en iyisi beni öldürüp siz yolunuza devam edin.” Yado, Telli’nin artık kurtulamayacağını anlayınca, Telli’nin akrabası Meh Evd’e Telli’ yi vur, sağ olarak Türk askerinin eline düşerse tecavüz edebilirler, diyor. Meho, Telli’ yi vurmak zorunda kalıyor.

Telli’nin vurulduğu yer Dara Henî ‘nin güneyine düşen Ûlyan (Çevirme) köyü civarıdır ve Telli’nin mezarı şu anda Dara Heni’ nin Ûlyan köyü civarındadır. Yado ile Meho arkadaşlarını ve birbirlerini kaybediyorlar. Meho buradan bir köye iniyor ve köyde bir süre saklanıyor. Köyde bir süre kaçak olarak yaşadıktan sonra gidip teslim olup, af dan yararlanıyor.

Yado’nun akıbeti konusunda son yıllarda değişik kaynaklardan edindiğimiz bilgilere göre, Yado buradan köylere iniyor. Bazı anlatımlara göre kendileri milis olan iki kişinin ihbarı ve işbirlikleri sonucu Dara Heni ile Lice arasındaki bölgede öldürülüyor.

1925 halk hareketinin yenilgisinden sonra Yado’nun sürdürdüğü partizan savaşında yanında sürekli bulunanlardan bazıları şunlardır: Eşi Rabia’nın kardeşi Farıs, amcası oğulları Dilşa ve Poles, Telli’nin kardeşleri Mehmedi ve Huseyni Ezimşer (Azimligil) Emin Sel, Meh Evd, Meh Qılç, Hesen Begûn ve Husen Begûn, Şahîn El Cindûn, Sehdin Telhê vb.

Not 1: Bu röportaj 5 Nisan 1997 de „HEVΓ Gazetesinin 20. sayısında yayınlandı.

Not 2: Son iki yıldır değerli ağabeyimiz Ahmet Kasımoğlu ile birlikte “YADO” üzerine bir çalışma yürütüyoruz. Sayın Ahmet Kasımoğlu geçen yıl ulusal kahramanımız Yado’nun mezarının yerini tespit etti.

SEYÎDXAN KURİJ


1925 Kürt Halk Direnişi’nde Çok önemli bir rol almış, Elazıĝ – Palu bölgesinin askeri sorumluluĝunu yapmış Halk kahramanı YADO üzerine çok az şey biliniyor. Daha önce Bingöl ve çevresındeki yaşlı insanlardan yararlanarak YADO üzerine Kırdki (Zazaca) yazdıĝım bir yazı “Medya Güneşi” ve “Armanc” dergilerinde yayınlanmıştı. Burada uzun uzadıya YADO `yu anlatmak istemiyorum. Ancak geçen yaz Bingöl `de YADO nun üvey Kızı ile yaptıĝım bir sohbeti aktarmak istiyorum.
SEYÎDXAN KURİJSeyîdxan Kurıj: Sizi tanıyabilirmiyiz ?.

Dilşa Hanım: Benim adım Dılşa, Şex Seîd direnişi döneminde Elazıĝ – Palu cephesının askeri sorumluluĝunu yapmış YADO (Yadin Mehmud Ebas) `ın uvey kızıyım.Benim anemin ismi Rabia idi. Rabia YADO `nun ilk eşi idi. Bilindiĝi gibi YADO `nun iki eşi vardı, diĝer eşinin adı TELLÎ idi.

Seyîdxan Kurıj: Bilindiĝi gibi YADO ve daha başka guruplar Şex SEÎD ve arkadaşlarının yakalanıp idam edilmelerinden sonra gerilla savaşı biçiminde uzun bir sure savaşı surdurdüler. Bu konuda bize neler anlatabilirsiniz ?.

Dilşa Hanım: Tabbi ben kendim YADO `yu tanımadım ve o dönemi yaşamadım. Benim anem 7 yıl kadar YADO ile birlikte daĝda kalmıştı ve daha sonrada tutuklanıp hapse atılmiştı, hapis cezasından sonrada sürgüne gönderilmiş idi. Anem sürgünden döndükten sonra Bingölün Şarge köyünden H.Ali CAN ( bizim çevremizde ELÎ EL olarak tanınır S.K) ile evlendi. Ben bu evlilikten dünyaya geldim. Anem bize ö dönemde yaşadıklarını sürekli anlatırdı.

Seyîdxan Kurıj: Bize annenizi, yaşadıklarını, YADO ile birlikte olan diĝer insanları anlatabilirmisiniz ?.Tabii ki annenizin anlatıklarından hareketle.

Dilşa Hanım: Anem le YADO akraba idiler. YADO `nun ailesı DARA HENİ` NİN (GENÇ) ZIKTE aşiretinten idi. Fakat çok eskiden Bingöl`e (Çewlig) gelip yerleşmiştiler. Benim bildiĝim kadarıyla bizim bu bölgeden Anemin kardeşi Faris, amcasıoĝuları Dilşa ve Poles ,TELLİ `nin kardeşleri Mehmedi ve Huseyni Azimşer (Azimligil) Emin Sel, Meh Evd, Meh Qilç, Hes Begûn ve Hus Begûn v.b insanlar YADO ile birlikte uzun yıllar daĝlar da kaldılar. Bundan sonra bana anemin anlattıklarını aktarmak istiyorum. Aklımda kaldıĝı kadarıyla anem(RABİA) o yıllarda yaşadıklarını aşaĝı yukarı şöyle aktariyordu:

” Ben 3 yıl Yado ile birlikte daĝda kaldım ondan sonra Bingöl `e geldim. Bingöle gelince birileri şikayet ettiler, bunun üzerine Jandarmalar gelip beni sıkıştırdılar, benden Yado` nun yerini öĝrenmek istiyordular. Ben kendilerine Yado` nun daĝlarda olduĝunu, beli bir yerinin olmadıĝını, hergün biryerde olduĝunu söyledim. Fakat beni rahat bırakmadılar, bunun üzerine tekrar daĝa Yado` nun yanına gittim. Yado bana oĝlumuz Çerkezi sordu. Bingöl de bıraktıĝımı söyledim. Fakat Yado Çerkez`in Bingöl de kalmasına razı olmadı, yanıma birkaç kişi katıp beni Bingöl`e gönderdi. Ben Bingöl´e geldim. Aşaĝı çarşının orada ki köprünün olduĝu yerde saklandım; haber gönderdim Çerkez`i getirdiler. Çerkez`i alıp yola koyuldum, DUGERNAN köyünde onlara yetiştim. Çerkez`i de alıp hep beraber PUEX tarfındaki daĝlara çıktık. Bir yıl kadar buralarda kaldık. Buralarda yer altında maĝaralar yapmıştık ve muhtemel saldırılara karşı mevziler kazmıştık. Bir yıldan sonra Yado bana gidip Telli` yi getirmek istediĝini söyledi, ben olur dedim. Telli daha önce Elaziĝ `ın Kung köyünde kaliyordu. Yado haber salmıştı, bunun üzerine Telli babasının evine, Bingöl `ün KUR köyünün mezrası QALDAR `a gelmişti. Yado gidip Telli` yi getirdi. Artık bahar gelmişti, her tarafta çiçekler açmıştı, yeşilikti, meyva aĝaçları tomurcuklanmıştı. Telli bir süre yanımızda kaldı, fakat hamile idi bunun için uzun sure bizim ile kalamadı. Biz hep beraber PUEX ve ŞÎRNAN mıntıkalarında dolaşiyorduk. Yado Telli` nin ailesine haber gönderdi küçük kardeşi Mehmet gelip Telli`yi götürdü. Telli tekrar KUNG köyüne gitti.

Kıĝı `nın OXÇÎYAN köyünde iki kardeş vardı, bunlardan biri Necip Aĝa biri de Huseyin Aĝa idi. Bu iki aĝa arasında anlaşmazlık çıkmıştı. Huseyin Aĝa Yado` ya ben kardeşimle anlaşamiyorum bundan dolayı köyden çıkacaĝım, başka bir köye gideceĝim, sen gel benim köyümde kal diye haber gönderdi.

Bu haber üzerine biz hep beraber Kıĝı tarafına gittik, bu köye yerleştik. Bir süre burada kaldıktan sonra Telli `nin hasta olduĝu haberi geldı. Benle Telli `nin akrabası Meh Evd elbisemlerimiziı giydik (Bende erkek elbisesı giydim) silahlarımızı kuşandık, atlarımıza binip Kung e doĝru yola çıktık.

Biz Kung köyüne yaklaşınca tabbi insanlar evlerin çardaklarına çıkıp bizi izliyordu, herkes beni de erkek saniyordu. Biz köyün içinden geçip eve gittik. Telli hamile idi, kısa bir süre sonra doĝum yaptı. Bir oĝlan çoçuĝu doĝdu, adını Fılit koyduk (Fılit şu anda Bingölde yaşiyor). Telli` nin doĝumundan sonra Meho geri dondü, ben 40 gün kadar Telli` nin yanında kaldım, daha sonra bende geri OXÇÎYAN`a geldim. Kısa bir süre sonra devlet yerimizi öĝrendi ve üzerimıze bir mufreze asker gönderdi. Askerler daha etrafımızı sarmadan Yado ve diĝer arkadaşlar kaçtılar. Ben ile Yado` nun amcası oĝlu Mehmet kaldık. Mehmet çardaktan aşaĝıya atladı, kaçmaya çalışırken askerler tarfından vuruldu. Ben içerden fırlayıp kendimi ustüne atladım, yaralı idi, kayışlarımı çöz diye inledi. Ben bir taraftan kayışlarını çözerken diĝer taraftan Yado` ya seslendim. Askerler Yado` nun siyah Arap atını da ahıldan çıkarıp birlikte götürdüler. Yado ve arkadaşları askerlerle çatışmaya girdiler, askerler geri çekildiler. Yado Hüseyin Aĝa´ya haber gönderdi, yardımı için teşekür etti , fakat askerler yerimizi öĝrendiklerinden buradan ayrılmak zorunda kaldık. Buradan Şaqşawat daĝlarına doĝru gittik, son derece ısız ve sarp daĝlardı. Bir adam tek başına yanında köpĝi ile karşımıza çıktı. Köpeĝi bize saldırmaya kalkışınca, Yado seslendi, „amca biz dostuz duşman deĝiliz“ dedi. Amca köpeĝini susturdu yanına gittik. İki gece bu adamın yanında kaldık, ondan sonra buradan ayrılıp Dersim tarafına geçtik. Burada bir çay kenarında bir süre dinlendikten sonra SANCAK tarafına doĝru yola koyulduk. Yolda benle oĝlum Çerkez onları kaybettik. O tarafa koştur bu tarafa koştur Yado`ları bulamadık. Çerkez`i de alıp Sancaĝa doĝru yola devam ettim, geldim Yukarı KARAWÊLAN köyünde bir aĝılda saklandım. Aĝıl sahibinin ismi Halit idi. Halit` in oĝlu bizi gördü, ben babasına haber vermesini tembihledim. Çoçuk babasına haber verdi, Halit geldi. O bizi tanıyordu, bir süre aĝıl da kaldıktan sonra Halit ile birlikte Yadoların izini sürmeye çıktık. Epey birsüre aradıktan sonra uzakta yanan bir ateş gördük. Ben Halit`e bunun muhakak Firaraların ateşi olduĝunu söyledim. Halit ile birlikte ateşe doĝru gittik. Bir daĝın eteĝinde ,bir çayırda ateş yakmışlardı, ateşin yanına varınca ortalıkta kimse yoktu, fakat kesinlikle bu ateşi onların yaktıklarını biliyordum. Ateşin olduĝu yere ulaşınca ben Halit`i geri gönderdim. Onlar ateş yakıp ekmek pişirmişlerdi, bu ara aşaĝıdan mufreze geçince ekmeĝi bırakıp daĝılmışlardı. Ben gidip ekmeklerini alıp Çerkez ile birlikte bir aĝaç kovuĝuna saklandık. Çerkez`i sesini çıkarmaması için tembihledim. Akşam etraf biraz kararınca Yado ve arkadaşları toplandılar; ekmekleri yerinde görmeyince şaşırdılar. Diĝerleri ekmeĝi jandarmaların aldıĝını tahmin ettiler, fakat Yado bu jandarmanın işi deĝil dedi. Çerkez dayanamadı YADO buradayız diye seslendi, bunun üzerine ortaya çıktık. Herkes çok şaşırdı tabii, bana sordular nasıl kaybolduĝumuzu nasıl onları tekrar bulduĝumuzu anlatım.O gece orada sabahladık, güneş doĝunca tekrar daĝlara yöneldik ve Cebaxçur tarafına geldik. Burada Said Began `ın şikayeti üzerine Elazıĝ – Palu cephesı siyasi sorumlusu Şeyh ŞERİF`in Dara Heni (GENÇ) tarafında yakalandıĝını duyduk. Said BEGAN bir mufreze asker ile Dara Heni tarfında Şeyh ŞERİF`i takibe çıkmıştı ve bir maĝarada onu yakalamışlardı. Yado ve arkadaşları Şeyh Şerif`i kurtarmak istediler, fakat başaramadılar.

Ben toplam 7 yıl kadar YADO ile daĝlarda dolaştıktan sonra Bingöl`geldim. Kısa bir sure sonra toplu bir operasyon yapıldı. Dara Heni, Bongilan(Solhan) ve Çewlig `den Şeyh Said hareketine katılmış, öldürülmüş yada hala daĝda olan butun ileri gelenlerin eşlerini ve çoçuklarını tutukladılar. Bizi Elazıĝ`a gönderdiler, burada bir askeri kışlada 6-7 ay tutular ve daha sonra Kayseri`ye gönderdiler.

Kayseri`de yine askeri kışlada kalıyorduk. Askerler dışarıda hergün eĝitim yapıyordular, tabi bu eĝitim de “Yaşa yaşa Kemal paşa” diye baĝırıyordular. Bunun üzerine Çerkez aĝaç dallarından tufekler yaparak Kürt çoçuklarına eĝitim yaptırıyor ve hep beraber “Yaşa yaşa YADİN paşa “diye baĝırıyordular. Bu bir ay kadar böyle sürdü, tabi ki askeri sorumlular duydular. Bunun üzerine Türk Paşa `sı Çerkezı çaĝırdı, bende Çerkez ile birlikte gittim. Paşa Çerkez`e neden “Yaşa yaşa Kemal Paşa” demeyip “Yaşa yaşa Yadin paşa ” dediĝinı sordu. Çerkez aynen şöyle dedi, “ Kemal Türklerın paşasıdır, Yadin de Kürtlerin paşasıdır. Türk askerinin “yaşa yaşa Yadin paşa” demesi ne kadar normal ise; bizim de “Yaşa yaşa Yadin paşa ” dememiz o kadar normaldır. Çerkez o zaman henuz 10 yaşında idi. Bunun üzerine Türk paşa sı bu çoçuk yaşarsa başımıza bela olur , bu çoçuk yaşamamalıdır dedi. Biz 3 yıl Kayseride kaldıktan sonra af çıktı, fakat biz af kapsamına girmedik.

Diĝer tutukluların çoĝu serbest bırakıldıkları halde bizi Dersim`in Nazmiye ilçesine surgüne gönderdiler. Nazmiye`de 3 yılımız dolduktan sonra bir gün teĝmen geldî; bizi Yuzbaşı`nın çaĝırdıĝını söyledi. Çerkez ile birlikte kalkıp Yuzbaşı`nın yanına gitik. Bizi bir odaya aldılar ve 3 tane kesilmış insan kafası getirip masanın ustüne kodular. Bana Yado` yu öldürdük işte bunlardan biri Yado` nun kafasıdır, hangisi olduĝunu bize göster dediler. Ben Yado` yu öldürecek olan daha anasından doĝmadı, bunlardan hiçbiri Yado`nun kafası deĝil dedim. Bunun üzerine gidip bir kucak silah getirdiler ve üçer – üçer dizdiler. Çerkez bana anne ne yapmak istediklerini anladin mı diye sodu. Evet oĝlum beni denemek istiyorlar dedim. Yuzbaşı bana silahların kimlere ait olduĝunu sordu, ben birçok silahın sahiplerini söyledim. Yüzbaşı bana, „ peki Yado`nun özel bir nişanı varmı dır?“ dedi. Ben evet, “ Yado` nun saĝ kulaĝında gümüş bir küpe vardır“ dedim. Bu cevap üzerine yuzbaşı sustu. Ben, „Peki madem Yado` yu öldürdünüz bizi bırakın gidelim“ dedım. O,“ hayır sizi bırakayamayız siz ‚ete başısınız“ dedi.

Biz 3 yıl Nazmiye`de kaldıktan sonra Dersim`e geldik. Dersim` de 5 yılımızı doldurduktan sonra Çerkez öldürüldü. Çerkez bir askerin tufeĝinden çıkan bir kaza kurşunu ile öldürüldü. Askerin kasıtlı sıktıĝını sanmiyorum, çünkü o Çerkez`i tanımıyordu. Ben Nazmiye ve Dersim`ın içinde toplam 10 yıl kaldıktan sonra Bingöle geldim.”

Burada YADO üzerine biraz bilgi vermek istiyorum gerek YADO `nun üvey kızı Dilşa ile gereksede YADO `yu veya arkadaşlarını görüp konuşmuş birçok insanla görüştüm. Son birkaç yıldır bu konu ile ilgiliyim. Hem YADO `nun eşi TELLİ ile aynı köyden olmamız hemde bizim bölgenin 1925 Halk ayaklanmasından çok etkilenmesı sonucu bizim çoçukluĝumuz Şeyh Said ve YADO ile ilgili kahramanlık hikayeleri dinleyerek geçti. 1925 halk hareketinin ezilmesinden ve silahlı Kürt kuvetlerinin geri çekilmesinden sonra , askerler bizim köyü (KUR) basıp yakıyorlar ve hile ile teslim aldıkları 33 kişiyi gerek kurşunlayarak gerekse süngüleyerek öldürüyorlar. Yado ve arkadaşları hareketin ezlmesinden sonra uzun süre bizim bölgede dolaşmışlardı. Yado `nun akibeti hakındaki bilgilerimiz kesin deĝil, önemli bir Kürt hareketınde Cephe komutanlıĝı yapmış bir insan hakında bu kadar az bilgiye sahip olmamız şuphesiz ki bir eksikliktir. Yado hakında yazılı çok az şey mevcuttur. Veteriner Dr. Nuri Dersimi “Kurdistan Tarihinde Dersim” adlı kitabında Suriyede Yado ile karşılaştıĝını yazıyor. Genel Kurmay Başkanlıĝının yayınladıĝı “Cumhuriyet döneminde Kürt Üsyanları” isimli kitap da ise Yado `nun 1925 `den sonrada çeteleri ile sınırdan sızıp Türk karakollarına saldırdıĝı belirtiliyor. Araştırmacı Yazar M. Malmisanıj`ın Bedırxaniler üzerine yazdıĝı kitapda Memduh Selim, Celadet Ali Bedirxan, Kamuran Bedirxan, YADO ve başka birinin büyük ihtimalle Suriyede çektirdikleri ortak bir fotoĝraf vardır. Ayrıca ve en önemlisi Kamuran Bedırxan Kurdistan Kartalı (Adler der Kurdistan) isimli almanca romanında Yado `yu anlatıyor.Butun bunlar Yado nun Suriye ye geçtiĝi ve bir sure gerille savaşını sürdürdüĝünü gösteriyor. Bu bilgiler 1925 Halk hareketinin Diyarbakır da ki idamlardan sonra biçak ile kesilir gibi kesilmediĝini aksine hareketin partizan savaşı biçiminde sürdüĝünü gösteriyor.

Burada Yado ile uzun süre daĝlarda kalmış Telli `nin akrabası Meh Evd `ın Yado `nun son dönemı ile ilgili anlatımları aktarmak istiyorum. Meh Evd aftan yararlanip teslim olmustu

ve daha sonra yaşamını Bingöl’ün „Hepsor“ köyünde geçirdi. Meh Evd’ ın anlattıĝına göre Telli Elazıĝ’ ın Kung köyünden ayrılıp kendi köyü olan Kur (Dikme) ‘un Qeldar mezrasına geliyor. Yado bir gece arkadaşları ile birlikte Qeldar`a geliyor ve Telli ile konuşup onu da alıp gidiyor.Telli, Yado ile bir süre daĝda kaliyor.Telli de diĝer direnişçiler gibi giyiniyor ve bütün çatışmalara onlar ile birlikte katıliyor. Zaten Telli`nin kardeşleri Huseyni ve Mehmedi de Yado ile birliktedirler. Bir süre sonra (1929 olsa gerek) Said Begûn, Yado’ ya haber saliyor, af çıktı, gelsin teslim olsun, diyor.

Yado ile Said Begûn, Bingöl ile Mendo köyü arasındaki Yado Çesmesinin olduĝu yerde görüşüyorlar. Yado Said Began a diyor, ben sana ve devlete güvenmiyorum, çünkü sizin bahtınız yoktur (Sima Bêbexti). Said Began bu konuşmadan sonra atini Bingöl’ e doĝru dizginliyor. Yado yanındakilere, siz aşaĝıya doĝru bu dereye inin ve Gayd’ da yola çıkın, şimdi muhakak Bingöl’ e doĝrudan giden yolar askerler tarafından tutulmuşturlar, diyor. Yado’ nun kendisi de yakın birkaç arkadaşı ile Telli’ nin babasının köyüne, Qeldar`a geliyor. Yado buradan Telli ve arkadaşları ile birlikte Dara Heni tarafına gidiyor. Dara Heni’ nin arkasındaki daĝlarda Mistiyan-Botiyan bölgesinde

Türk silahlı güçleri direnişçilervn etraflarını sariyorlar. Çıkan çatışmada Telli yaralanıyor. Telli yaralı hali ile bir süre onlarla birlikte yürüyor, fakat sonunda artık yürüyemez hale geliyor. Telli Yado `ya dönüp, “ Ben artık sizin ile gelemem, beni burada öldürüp siz yolunuza devam edin. Türk askerinin eline saĝ geçersem, hem bana tecavüz edebilirler, hem de beni kulanıp senin teslim olmanı saĝlayabilirler. Beni birlikte götürürseniz siz de kurtulamazsınız. Onun için en iyisi beni öldürüp siz yolunuza devam edin”. Yado, Telli’nin artık kurtulamayacaĝını anlayınca, Telli’nin akrabası Meh Evd’ e Telli’ yi vur, saĝ olarak Türk askerinin eline düşerse tecavüz edebilirler, diyor. Meho Telli’ yi vurmak zorunda kalıyor.

Telli’ nin vurulduĝu yer darhenî `nin güneyine düşen Ûlyan (Çevirme) köyü cıvarıdır ve Telli’nin mezari şu anda Daraheni’ nin Ûlyan köyü cıvarındadır. Yado ile Meho arkadaşlarını ve biribirlerini kaybediyorlar. Meho buradan bir köye iniyor ve köyde bir süre saklaniyor. Köyde bir süre kaçak olarak yaşadıktan sonra gidip teslim olup, af dan yararlaniyor.

Yado`nun akibeti konusunda son yıllarda deĝişik kaynaklardan edindiĝimiz bilgilere göre, Yado buradan köylere iniyor. Bazı anlatımlara göre kendileri milis olan iki kişinin ihbarı ve işbirlikleri sonucu Daraheni ile Lice arasındaki bölgede öldürülüyor.

1925 halk hareketinin yenilgisinden sonra Yado’ nun sürdürdügü partizan

savaşında yanında sürekli bulunanlardan bazilari sunlardir: Eşi Rabia’nın kardeşı Farıs, amcasioĝuları Dilşa ve Poles, Telli’ nin kardeşleri Mehmedi ve Huseyni Ezimşer (Azimligil) Emin Sel, Meh Evd, Meh Qılç, Hesen Begûn ve Husen Begûn, Şahîn El Cindûn, Sehdin Telhê vb.

Not 1: Bu roportaj 5 Nisan 1997 de „HEVΓ Gazetesinin 20. sayısında yayınlandı.

Not 2: Son iki yıldır deĝerli ağabeymiz Ahmet Kasımoĝlu ile birlikte “YADO” üzerine bir çalışma yürütüyoruz. Sayın Ahmet Kasımoĝlu geçen yıl ulusal kahramanımız Yado`nun mezarının yerini tespit etti.